Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Niet de leugen, maar aperte onzin beheerst ons wereldbeeld

Opinie

Leon Heuts

President Donald Trump spreekt tijdens een verkiezingsbijeenkomst van zijn partijgenoot Kevin Cramer Fargo, North Dakota. © REUTERS

Trump en Blok verkopen onzin en komen weg met de meest ongelooflijke dingen. Omdat het past in een wereldbeeld is het veel gevaarlijker dan liegen, waarschuwt publicist Leon Heuts.

Laten we het zeggen zoals het is: dit is de zomer van aperte onzin. We waren nog aan het bijkomen van president Trump, die tijdens een weekje Europa de pijlers onder de huidige wereldorde opblies door Duitsland tot vijand te benoemen, en eerder het woord van Poetin gelooft dan onderzoek van zijn eigen instituties. Kregen we daarna de borrelpraat van minister Stef Blok over ons heen, die onder meer zo zijn eigen kijk had op genetica en wat vreedzaam is.

Lees verder na de advertentie

En zoals wel vaker in dit Trumptijdperk vraag je je af: hoe komen ze ermee weg? Hoe kan Trump nog steeds zo populair zijn na tal van ontmaskerde leugens? Waarom zal Blok beslist niet vertrekken, ondanks dat feitelijk niets klopt van zijn verhaal?

Het wereldbeeld is voor de fans belangrijker dan de feiten

Feiten checken

Het antwoord van (kwaliteits)media op alle leugens en fake news luidt: we moeten de feiten checken. Inderdaad, dat is belangrijk, en moet zeker blijven gebeuren. Maar we moeten ons ook afvragen waarom controleren van feiten nauwelijks effect oogst. Feiten en argumenten zullen een aanhanger van Trump niet overtuigen dat die liegt dat-ie barst. En ik verwacht dat de positie van Blok in de VVD eerder is versterkt dan verzwakt. In ieder geval zie ik op sites als GeenStijl en De Dagelijkse Standaard hoe zijn populariteit juist groeit: 'Eindelijk een politicus die de waarheid vertelt.' 'Hij heeft 100 procent gelijk.' - etcetera.

Nee. Hij vertelde écht onzin. Waarom doet die constatering er niet meer toe? Een antwoord vinden we in het handzame boekje 'On Bullshit' uit 2005 (in 1986 al als essay verschenen) van de Amerikaanse filosoof Harry Frankfurt. Daarin maakt Frankfurt een strikt onderscheid tussen iemand die liegt, en iemand die aperte nonsens verkoopt - tussen een leugenaar en een bullshitter ofwel onzinverkoper. Het verschil is dat iemand die liegt, zich nog altijd bewust is van de waarheid - terwijl voor een onzinverkoper de grens tussen waarheid en leugen is vervaagd. Hij gelooft in de eerste plaats in een verhaal, wereldbeeld of ideologie, en zal alles gebruiken wat van pas komt om dat te slijten. Dat kunnen zelfs ware feiten zijn, het doet er voor hem niet toe.

En, belangrijker nog, het doet er ook voor zijn fans of volgers niet toe. Het wereldbeeld is voor hen belangrijker dan de feiten. Dat verklaart ook waarom Trump bij hen kan wegkomen met de meest ongelooflijke dingen, zoals het volmaakte tegendeel beweren van wat hij een dag eerder heeft gezegd. We zien hoe Trump een meester van improvisatie is, die soms een woordje verwisselt, dan weer terugdraait. Het maakt niet uit.

Retorisch trucje

Het verklaart ook waarom de positie van Blok alleen maar sterker is geworden, ondanks de aperte nonsens. Hij zal misschien nog wel eens zijn 'oprechte' excuses aanbieden, misschien met een retorisch trucje (zoals 'ik ging te ver'en niet 'ik vertelde onzin'), maar het zal er niet toe doen.

Het punt is gemaakt, en de rechtervleugel van de VVD is bediend - zelfs al is het onbedoeld. In Nederland vallen bewindslieden als ze liegen over controleerbare zaken als bonnetjes of datsja's. Feiten die niet direct verwijzen naar een wereldbeeld. Maar Blok verkoopt bullshit. Feitelijk onjuist, maar het past bij een groter verhaal. Een verhaal dat troost biedt bij existentiële nood. In deze onzekere tijden, waarin zoiets abstracts als de wereldeconomie je lot bepaalt, houdt een vijandbeeld het leven overzichtelijk. En mensen zullen tot het uiterste gaan om vast te houden aan dat verhaal. Of, zoals een PVV-stemmer zei: 'Het klopt niet wat Wilders zegt, maar hij heeft wel gelijk'.

Het enige dat helpt, is er een geloofwaardig wereldbeeld tegenover zetten

Want wat belangrijk is: succesvolle bullshitters verkopen dan wel onzin, hun verhalen zijn in zichzelf consequent. Zo is Trump een zeer geslaagd representant van een wereldbeeld dat in het Westen dominant is. Een verhaal waarin migranten gevaarlijker zijn dan - om iets te noemen - Russische manipulatie van verkiezingen.

Vermoeiend en oppervlakkig

Juist omdat mensen er hardnekkig aan vasthouden, is bullshit zo link. De geschiedenis leert dat ook: liever doen mensen anderen geweld aan, dan hun eigen wereldbeeld te moeten herzien. Daarom waarschuwt Frankfurt dat bullshit gevaarlijker is dan liegen. Het antwoord moet dan ook sterker zijn dan alleen de waarheid. De feiten controleren is belangrijk, maar onvoldoende. Het enige dat helpt, is er een geloofwaardig wereldbeeld tegenover zetten. Het wereldbeeld van Trump en westerse populisten is krachtig, maar heeft een achilleshiel. Het is in zichzelf paranoïde. Er zijn immers steeds weer vijandbeelden nodig om het overeind te houden.

Daarom is het ook vermoeiend, en oppervlakkig. Het bouwt niks op, geeft alleen anderen de schuld van de eigen gebrekkigheid. Daar tegenover moeten we een inclusieve samenleving durven blijven stellen, waarin naast waarheid ruimte is voor kwetsbaarheid, zelftwijfel, solidariteit en nieuwsgierigheid naar anderen. Dat is in deze tijden van fermheid niet populair. Maar als we de waarschuwing van Frankfurt serieus nemen, is er weinig keuze.

Lees ook:

Mensen die tegen zwarte piet zijn om 'zwarte mensen niet te kwetsen', missen het punt

Als mensen tegen mij zeggen dat ze 'tegen zwarte piet' zijn omdat ze 'zwarte mensen niet willen kwetsen', denk ik altijd: je mist het punt. Kwetsen is een oninteressant fenomeen dat je aan gevoelens kunt verbinden in plaats van aan systemen.

Lees ook:

Blok is het type Nederlander dat ik heb geleerd te negeren

Na de recente uitspraken van minister Blok lijkt het alsof iedereen wil laten zien – in beelden en voorbeelden – hoe multicultureel we zijn. Maar niet wíj zijn het probleem, maar de nu wereldbekende minister Blok. 

Deel dit artikel

Het wereldbeeld is voor de fans belangrijker dan de feiten

Het enige dat helpt, is er een geloofwaardig wereldbeeld tegenover zetten