Net voor de dood het lichaam in

opinie

Bert Keizer

Bert Keizer © Trouw
Column

De nieuwe donorwet heeft het maar net gehaald in de Tweede Kamer. Naar ik begrijp is de overwinning te danken aan de NS, die er niet in slaagde de heer Wassenberg van de Partij voor de Dieren tijdig op Den Haag Centraal af te leveren. Daarom werd het 75-74.

Ik deel Pia Dijkstra's gevoel dat er iets moois verloren gaat als bruikbare organen worden begraven of verbrand, maar ik werd laatst uitgenodigd om eens te komen luisteren naar mensen met zorgen rond orgaandonatie. Waar ik onvoldoende bij stil had gestaan is dat de praktijk van orgaandonatie niet alleen gaat over de gelukkige ontvanger die een hart of een nier krijgt, maar ook over de ongelukkige donor die aan het overlijden is. De pijn zit in dat overlijden. Als je dat rustig afwacht totdat werkelijk alle tekenen van leven zijn verdwenen, dan kan het transplantatieteam thuisblijven, want dan zijn de organen ook overleden. Je moet dus eigenlijk net voor de dood het lichaam in om de organen er in zo goed mogelijke conditie uit te krijgen. Maar als je het zo formuleert dan wil niemand doneren, want wat bedoel je precies met 'net vóór de dood?'

Lees verder na de advertentie
Pas als ik met mijn stethoscoop geen hartactie meer hoor, durf ik te zeggen: ze is overleden

Helemaal dood is complex

Vroeger, toen alles duidelijker was, trad de dood ogenblikkelijk in op het moment dat de ziel het lichaam verliet. Het grootste obstakel op de weg naar een succesvolle donatiepraktijk schuilt in onze ideeën en gevoelens over het stervensproces. Die ogenblikkelijke dood is niet meer aan de orde. Ons lichaam is een nogal ingewikkeld geheel, als ik het wat sullig mag zeggen, en het is onmogelijk om een moment aan te geven waarop dat complex helemaal dood is. Ik sta zelf nogal eens bij lichamen die niet meer ademen, maar waarin het hart nog minutenlang door klopt. De vraag van de omstanders is altijd: "Is ze...?" En ik antwoord: "Ze maakt nu niks meer mee, ze is er niet meer, maar haar hart klopt nog wel." En pas als ik met mijn stethoscoop geen hartactie meer hoor, durf ik te zeggen: ze is overleden. Maar een cardioloog met betere registratie-apparatuur zou mogelijk nog wel hartactie kunnen waarnemen. Was ze dan niet dood op het moment dat ik het zei?

We stuiten hier op de omstandigheid dat sterven even duurt en dat de uitspraak dat iemand dood is ook iets van een besluit in zich heeft. Een besluit in de zin van: dit noemen we 'dood'. Maar 'besluit' gaat tegen onze intuïtie in die juist vindt dat het noodlot of desnoods God hier aan zet is. Daar komt nog bij dat we een pasgestorvene die nog warm is moeiteloos strelen en kussen. Het blijft iets wonderlijks dat we het levenloze lichaam, drie dagen later al, durven te begraven of te verbranden.

Zou het kunnen zijn dat deze onverwachte beweeglijkheid een uiting is van doodsangst, van pijn en verzet?

Hersendood

Maar de status van de pasgestorvene of de nog-net-niet-gestorvene is voor ons moeilijk te doorgronden. Het begrip 'hersendood' zou hier een uitweg kunnen bieden, als je er in gelooft. Op internet is een uitstekende beschrijving te vinden van hersendood, althans, dat vind ik, en dat vinden de beschrijvers. Maar al die heldere, nuchtere, duidelijke, rustige uiteenzettingen van artsen rond dit onderwerp kunnen niet op tegen angst, vooroordeel en wantrouwen. 

Zo hoorde ik een arts met migratie-achtergrond zeggen dat de diagnose 'hersendood' bij mensen met een migratie-achtergrond natuurlijk eerder gesteld zal worden. Natuurlijk, zeg je dan, wie had anders verwacht? Is het niet om te krijsen van wanhoop, dit soort uitingen? Ik word daar zo ongelukkig van. Ja, maar zo zit jullie maatschappij in elkaar. 

Deze mag er ook zijn, (uit Stroom, tijdschrift voor gezondheidszorg, geïnspireerd door antroposofie, winter 2017): 'Een inmiddels medisch geaccepteerd verschijnsel is dat comateuze mensen tijdens, of vlak voor, de uitname van hun organen 'opvallende stuiptrekkingen' met hun meestal onverdoofde lichaam maken. 

Het gebeurt dat de stervende donoren de operatieassistent als in een soort paniek om de hals vliegen. Medisch doet men dit af als lazarusreflex, genoemd naar Lazarus die door Jezus werd opgewekt uit de dood. Zou het kunnen zijn dat deze onverwachte beweeglijkheid een uiting is van doodsangst, van pijn en verzet?'

Allereerst: coma is echt iets heel anders dan hersendood. En wat die reflexen betreft..., ik denk niet dat het zin heeft om dit soort angst met redelijke overwegingen te bestrijden.

Trouw.nl is vernieuwd. Ter kennismaking mag u nu gratis onze artikelen lezen.

Deel dit artikel

Advertentie
Pas als ik met mijn stethoscoop geen hartactie meer hoor, durf ik te zeggen: ze is overleden

Zou het kunnen zijn dat deze onverwachte beweeglijkheid een uiting is van doodsangst, van pijn en verzet?