Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Nepnieuws weerleg je niet door dé waarheid te declameren

Opinie

Patrick van Schie

© thinkstock
Column

'Nepnieuws' is de laatste weken nogal in het nieuws. Maar iets nieuws is het niet. De geschiedenis wemelt van de voorbeelden waarin roddels, geruchten, verzinsels, ja hele samenzweringstheorieën de wereld in zijn geslingerd en daar nogal eens funeste invloed hebben uitgeoefend.

Neem bijvoorbeeld het levenseinde van het vijftiende kind van de 18e eeuwse Oostenrijkse keizerin Maria Theresia. Dit kind, de achtste overlevende dochter van de keizerin, werd uitgehuwelijkt aan de Franse kroonprins. De hofkliek in Versailles bezag deze vreemde indringster met grote afkeer, en strooide tal van gemene roddels over haar rond. Ze zou de duurste juwelen en kleren bestellen, zich aan sexuele uitspattingen te buiten gaan tot aan een lesbische relatie toe, en zij zou haar man een kwade politiek influisteren.

En over het hongerende volk in Parijs, dat geen brood te eten had, zou ze hebben gezegd: 'laat ze dan cake eten'. Al deze praatjes waren niet waar, en toch kostten ze Marie-Antoinette uiteindelijk letterlijk de kop. Tijdens de Franse Revolutie werd haar executie door het volk als een hoofdprijs beschouwd. Terwijl de misstanden van het Ancien Regime toch niet aan haar konden worden verweten.

Grootschaliger waren de gevolgen van nepnieuws aan het einde van de Eerste Wereldoorlog. Na vier jaar oorlog waren de Duitse troepen aan het einde van hun latijn, en door de introductie van verse Amerikaanse militairen aan het westfront kansloos. De Duitse militaire top besloot dat de overgave onvermijdelijk was, maar liet een burgerregering dit vuile werk opknappen.

Zo kon de 'dolkstootlegende' ontstaan, het verhaal dat het Duitse leger op het punt staande van een overwinning door burgerdemocraten met een dolk in de rug was gestoken. Deze leugen zou de Weimar-democratie blijven aankleven en werd later door Hitler in zijn propaganda gebruikt om de echte dolkstoot toe te passen: op de Duitse democratie.

Lees verder na de advertentie
Deze leugen zou de Wei­mar-de­mo­cra­tie blijven aankleven en werd later door Hitler in zijn propaganda gebruikt om de echte dolkstoot toe te passen: op de Duitse democratie

Marie Antoinette © thinkstock

Roddels en volksmenners

Nepnieuws is van alle tijden. Wel kunnen moderne, digitale media nu voor snellere en nog ruimere verspreiding zorgen. En wie slechts via 140-tekenberichtjes en (manipuleerbare) beelden kennis neemt van de wereld, staat niet erg open voor bewijzen van een tegendeel. Maar ook dat is niets nieuws, want vroeger luisterden veel mensen eveneens slechts naar roddels en volksmenners. En vroeger konden vreemde mogendheden daar al evenzeer als nu misbruik van maken.

Verbieden van nepnieuws is niet de oplossing. Dat zou de vrijheid van meningsuiting te niet doen. En wie zou moeten bepalen wat de waarheid is? De overheid? De ervaring leert dat in landen waar overheden bepalen wat dé waarheid is, van bovenaf vooral leugens worden verkocht. Er zit niet veel meer op dan allerlei vormen van 'nepnieuws' in het publieke debat door te prikken. Vervelend als het is dat niet iedereen voor argumenten en tegenbewijzen open blijkt te staan.

De prijs voor de vrijheid van meningsuiting, (zowat) het allerhoogste goed van onze vrije samenleving, is nu eenmaal dat iedereen het recht heeft op zijn 'eigen waarheid'. Zoals ook moet worden geduld dat links al zeker twee eeuwen gelooft in het bakerpraatje dat de rijken steeds rijker en de armen steeds armer worden, voorbijgaande aan alle bewijzen van het tegendeel.

En wie slechts via 140-te­ken­be­richt­jes en (ma­ni­pu­leer­ba­re) beelden kennis neemt van de wereld, staat niet erg open voor bewijzen van een tegendeel

Adolf Hitler © anp

Kletspraat

Toch betekent dit niet dat we, afgezien van deelnemen aan het publiek debat, helemaal met de armen over elkaar moeten gaan zitten. In het onderwijs kunnen de kiezers van de toekomst wel degelijk worden voorbereid op het omgaan met nieuws en nepnieuws, het leren onderscheiden van waarheid en leugen. Niet door de leerlingen voor te houden wat dé waarheid is. Wel door hun kritische zin te stimuleren, door niets - zeker ook niet wat wordt verkondigd door overheden - voor zoete koek te slikken doch altijd zelf na te denken en zo mogelijk enig nader onderzoek te verrichten alvorens iets voor waar te houden.

Dit houdt tevens in dat leerlingen moeten leren omgaan met berichtjes op digitale media. Niet in technische zin natuurlijk; daarin weten leerlingen meestal veel beter hun weg te vinden dan hun docenten. Maar wel door ze te leren beseffen dat 'twitterberichtjes' niet meer dan praatjes zijn, dus vaak ook kletspraat of erger. En bovenal door ze te leren dat het achterhalen van waarheden, van echte kennis, inspanning vergt die op den duur wel loont.

Wie geen boeken meer van a tot z leest, of ten minste diepgravende artikelen, om de daarin opgebouwde redeneringen te volgen en wie niet langer wordt geprikkeld te reflecteren op wat hem onder ogen komt, valt gedachteloos ten prooi aan wat hem als gemaksnieuws wordt voorgeschoteld. Juist als dit de grofste en kwaadaardigste leugens bevat. Meer dan ooit heeft het onderwijs tot taak leerlingen te verheffen. Laat ze echt lezen en prikkel hen altijd zelf na te denken. Dat 'iedereen' iets voor waar houdt, maakt het zeker nog niet waar.

Patrick van Schie is historicus en directeur van de TeldersStichting, de liberale denktank van Nederland gelieerd aan de VVD. Hij schrijft deze column op persoonlijke titel.

In het onderwijs kunnen de kiezers van de toekomst wel degelijk worden voorbereid op het omgaan met nieuws en nepnieuws, het leren onderscheiden van waarheid en leugen



Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Deel dit artikel

Advertentie
Deze leugen zou de Wei­mar-de­mo­cra­tie blijven aankleven en werd later door Hitler in zijn propaganda gebruikt om de echte dolkstoot toe te passen: op de Duitse democratie

En wie slechts via 140-te­ken­be­richt­jes en (ma­ni­pu­leer­ba­re) beelden kennis neemt van de wereld, staat niet erg open voor bewijzen van een tegendeel

In het onderwijs kunnen de kiezers van de toekomst wel degelijk worden voorbereid op het omgaan met nieuws en nepnieuws, het leren onderscheiden van waarheid en leugen