Beeld Werry Crone

Wat is daar nou erg aan?

Multatuli, een ontwikkelingswerker met een messiascomplex

Aangestoken door alle aandacht rondom het Multatuli-jaar sloeg ik de ‘Max Havelaar’ opnieuw open. Ik had het een kwarteeuw geleden al eens gelezen, toen met de instinctieve bewondering van een braaf gymnasiastje voor de canon.

Ook nu verwachtte ik iets visionairs. Dat was immers het refrein van de lof die zijn bewonderaars de afgelopen weken over Multatuli uitstortten: hij was zijn tijd zo ver vooruit. Als feminist avant la lettre, als klokkenluider, als literair stilist die in 1860 al een raamvertelling vol modernistische perspectiefwisselingen publiceerde, zelfs als eerste Nederlander die zich liet cremeren. En natuurlijk als criticus van het koloniale gezag. “Mensenrechten, anti-discriminatie, al die thema’s verweeft hij ingenieus in die roman”, aldus Elsbeth Etty, voorzitter van het Multatuligenootschap. “Hij had het echt expliciet over de verwoestingen die de Nederlandse militairen daar hebben aangericht.”

Nu, die passages heb ik dan kennelijk gemist. Ik las wel veel verontwaardiging over het misbruik dat Javaanse vorsten van gewone Javanen maakten. Max Havelaar, koloniaal ambtenaar en alter ego van Multatu­li, probeert die ‘inlandsche hoofden’ in het ga­reel te krijgen, maar stuit op onwil in de koloniale bureaucratie om het recht te doen zegevieren. De Havelaar is vooral een kritische verhandeling over de koloniale staatkunde hal­ver- wege de negentiende eeuw, door een boze, uitgerangeerde ambtenaar.

Dat Multatuli dat zo verpakt, dat een lezer uit 2020 het boek niet huilend terzijde werpt, getuigt van zijn grootheid als schrijver. Het personage Batavus Droogstoppel liet mij na 150 jaar nog hardop grinniken, terwijl toch weinig zo snel veroudert als humor. Al moet je soms wel doorzetten: de manier waarop hij Max Havelaar – zichzelf dus – neerzet als toonbeeld van zelfopoffering en rechtschapenheid is tamelijk tenenkrommend.

Hij wás niet tegen het kolonialisme, en zijn feminisme viel ook tegen

Verrassender is de vaststelling dat Multatuli helemaal geen criticus van het kolonialisme blijkt. Integendeel. De bijdrage van het beruch­te, door Nederland opgelegde, cultuurstelsel aan de uitbuiting van de Javanen blijft onder­belicht. Zijn antwoord op het onrecht dat hij zag was juist meer kolonialisme, meer Nederlands gezag. We hoeven Multatuli niet te veroordelen naar hedendaagse normen; zijn aandacht voor het lot van de gewone Javaan was vooruitstrevend. Maar het was wel paternalistische aandacht – ‘ik ontwaarde dat uwe bevolking arm is, en hierover was ik blyde in het binnenste myner ziel’. Een ontwikkelingswerker met een messiascomplex – hoe inspirerend is dat nog anno 2020?

Zoiets geldt ook voor zijn feminisme. Mooi dat hij voor vrouwenkiesrecht was, maar als hedendaagse lezer zit je toch te wachten tot die mevrouw Havelaar eens stopt met de hele dag dociel naar het zelfbeklag van haar verongelijkte man luisteren, en ook eens iets terugzegt.

Dat is dan misschien de tragiek van je tijd vooruit zijn. Op een gegeven moment heeft de tijd je weer bijgehaald, en de vraag is hoeveel je je lezers dan nog te zeggen hebt. Ja, die stijl, die blijft fonkelen. Maar ergens schuurt dat, bij een schrijver die eigenlijk geen schrijver wilde zijn, maar maatschappij­hervormer.

Seije Slager is politicoloog en Trouw-redacteur. Hij vervangt Leonie Breebaart.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden