column

Minister Kaag en het neoliberalisme

De Abel Herzberglezing van Sigrid Kaag was het gesprek van de dag. Een kundig ­minister voor buitenlandse handel en ontwikkelingssamenwerking, die veel tijd heeft doorgebracht in internationale organisaties en de wereld kent, sprak zich uit over de sfeer in Nederland.

 De ‘zwijgende meerderheid’ kreeg een veeg uit de pan. Ooit is the silent majority door ­Richard Nixon opgevoerd als de ruggegraat van de samenleving: timide, maar redelijke mensen die zich verre houden van opstandigheid. Op hen en hun verstand deed hij een beroep zich in de verkiezingen voor hem uit te spreken. Kaag verweet die meerderheid haar  gelaten zwijgen telkens als haar waarden worden uitgedaagd door de kreten van identiteitspolitiek en modern ­nationalisme. Zijzelf daarentegen wilde niet zwijgen. 

Oude mantra's

De toonzetting was krachtig en persoonlijk. Het was een omvangrijke beschuldiging, zowel naar hen die het stilletjes met haar eens zijn als naar haar politieke tegenstanders. Behalve bijval oogstte Kaag uiteraard kritiek, vanzelfsprekend van de usual suspects op rechts, maar ook van Paul Scheffer, die niet bang is en niet zwijgt en over het algemeen debatteert op  basis van argumenten en feiten en die ik eigenlijk min of meer aan de zijde van Kaag had verwacht. Hij verwijt haar de oude mantra’s van het (neo)­liberalisme te herhalen zonder oog te hebben voor het evidente falen ervan, waarop het populisme een reactie is. Ze zou, zegt hij, haar pijlen evengoed op de tekortkomingen van de eigen praktijk hebben kunnen richten. Hij had een punt.

Zou dat het antwoord kunnen zijn, een mea culpa als reddende strategie om het politieke midden aan nieuw elan te helpen? Ik zag een poging daartoe in het nummer van The Economist, waarin het blad zijn 175-jarige bestaan vierde. Opgericht in 1843 om het jonge liberalisme vooruit te helpen in de ­wereld, keek het terug op een periode waarin de wereld nogal fundamenteel veranderde (in menig opzicht ten goede) en waarin het liberalisme een aantal aanvallen van concurrerende systemen in wrede oorlogen moest zien te pareren. 

De juichtonen uit 1989, toen in het communisme de laatste vijand werd verslagen, klinken inmiddels schril. Vol zelfoverschatting annexeerde het neoliberalisme een aantal aanpalende stromingen (ach, arme sociaal-democratie!) en dicteerde de wereld een hoge mate van economische ongebreideldheid, waarvan de nadelige gevolgen nu duidelijk zijn. The Economist steekt de hand in eigen boezem: “Toch zijn de liberalen de laatste decennia te verwend geraakt door de macht. Daardoor zijn ze hun hart voor hervorming kwijt. De machthebbende liberale elite staat naar eigen idee aan het hoofd van een gezonde meritocratie en meent zijn privileges verdiend te hebben. Maar zo zit de werkelijkheid niet in elkaar”.

Essentiële waarden

Na een uitgebreide analyse van de precaire situatie waarin de wereld mede dankzij het neoliberalisme terecht is gekomen, roept het blad de liberalen op terug te gaan naar de essentiële waarden waarmee ze 175 jaar geleden de ­wereld in trokken. Want die idealen zijn “het beste in staat vrijheid en welvaart te verspreiden. Liberalen moeten kritiek verwelkomen en het debat aangaan als een bron voor het nieuwe denken dat hun beweging nieuw vuur zal geven. Ze moeten stoutmoedig zijn en hervormingen najagen.” De liberalen wordt aangeraden de eigen elites aan te vallen uit naam van het precariaat, ­degenen die in de knel zijn gekomen. 

Klinkt het overtuigend wanneer de mannen in grijs van de Zuidas massaal naar Oud-West trekken om de zegeningen van de individuele waardigheid en keuzevrijheid te slijten aan laagopgeleide mensen met onzekere baantjes? Klinkt het overtuigend als ze uit medelijden met de zwoegende dienstensector zouden zeggen af te zien van een deel van hun bonus en ieder een maandsalaris te storten in een fonds voor weduwen en wezen of tweedehands laptops voor vmbo’ers? Is het wel waar dat je er bent met het oppoetsen van het oude, beslagen koper? Het schuldbewustzijn van The Economist is nogal gratuit zolang de aanjagers van het neoliberalisme, ook wel de ‘financiële markten’ geheten, en de groten van Silicon Valley ongestoord hun gang kunnen gaan.

Nelleke Noordervliet, schrijfster van veelgelezen romans, geeft eens in de twee weken haar visie op de actualiteit.

Lees ook: 

De democratie wordt met haar eigen belofte geconfronteerd en ontbeert antwoorden

Is de democratie die wij kennen bestand­­ tegen wat Sigrid Kaag in haar Herzberglezing omschreef als het tribale identiteitsdenken? De vraag beheerst het debat sinds de afgelopen kwarteeuw en is sterk bepalend voor de politieke dynamiek in onze dagen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden