Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Minister Blok had wel een punt, maar hij liet een cruciale toevoeging achterwege

Opinie

Jan Jaap de Ruiter

© ANP
Opinie

Stef Blok had aan zijn twijfel over multiculturele samenlevingen iets moeten vastplakken, meent arabist Jan Jaap de Ruiter van de Universiteit Tilburg. Waarom zei hij niet dat het bacil van de xenofobie weliswaar van nature rondwaart, maar dat hij zich juist daarom met hart en ziel wil inzetten voor inclusiviteit? Dat Blok dat naliet, maakt hem ongeschikt voor zijn ambt.

'Waarschijnlijk zit ergens diep in onze genen dat we een overzichtelijke groep willen hebben om mee te jagen of om een dorpje te onderhouden. En dat we niet goed in staat zijn om een binding aan te gaan met ons onbekende mensen.' Het is deze uitspraak van minister Stef Blok van buitenlandse zaken die me deed denken aan een vergelijkbare uitspraak van Auschwitz-overlever Primo Levi die in zijn boek 'Is dit een mens' schreef: 

Lees verder na de advertentie

'Veel mensen, en volken, zijn min of meer bewust de mening toegedaan dat 'elke vreemdeling een vijand is'. Meestal ligt die overtuiging ergens diep weggestopt, als een sluimerend virus: ze komt alleen in losse, toevallig reacties tot uiting en leidt niet tot een samenhangend gedachtesysteem. Maar als dat wel gebeurt, als het onuitgesproken dogma het uitgangspunt van een sluitende redenering wordt, dan staat aan het einde van de keten het Lager (het vernietigingskamp). Het Lager is het product van een met uiterste consequentie in praktijk gebrachte wereldbeschouwing: zolang die wereldbeschouwing bestaat dreigen ons de consequenties.'

Primo Levi is een in alle opzichten sprekend voorbeeld van iemand die de ultieme consequenties van het gedachtegoed van 'elke vreemdeling is wel een vijand' heeft ondervonden.

Blok wekt de indruk aan de 'zo is het nu eenmaal'-kant van zijn uitspraak te staan

Opportunistische tolerantie

Na alle commotie stelde de minister over deze specifieke woorden van hem dat zij 'op geen enkele manier bedoeld zijn als vrijbrief voor racisme of uitsluiting van bepaalde bevolkingsgroepen'. Het is een begrijpelijke politiek-correcte reparatie die de minister aanbrengt maar tegelijkertijd een onrealistische. Het zit, Levi ervoer dat als geen ander, namelijk wel degelijk in de mens om zich in de eerste plaats tot de eigen groep te verhouden en de Ander - min of meer bewust - als vijand te beschouwen.

Maar, zo luidden veel commentaren, er zijn toch ook voorbeelden van geslaagde multiculturele samenlevingen waar tolerantie heerst?

Wetenschapster Amy Chua heeft over dat onderwerp geschreven. In haar boek 'Wereldrijken voor een dag. Opkomst en ondergang van hypermachten' behandelt ze een aantal zogenaamde hypermachten, zoals het Romeinse Rijk en ook het Nederland van de Gouden Eeuw. 

Een argument dat ze gebruikt is illustratief voor het debat over minister Blok's uitspraken. Ze betoogt dat een hypermacht alleen maar kan ontstaan als het een politiek van tolerantie voert. Daarmee bedoelt ze dat een hypermacht zich niet alleen tot het eigen volk verhoudt maar ook anderen verwelkomt en een plaats in de samenleving geeft, eenvoudigweg omdat de hypermacht in spe economische krachten nodig heeft om een hypermacht worden en te blijven. Het gaat, zou je kunnen zeggen, om een multiculturele politiek van opportunistische tolerantie.

Politieke fout

Ook gaat Chua in op de oorzaken van de neergang van hypermachten. Op een zeker moment wordt de oorspronkelijke bevolking afgunstig op de 'indringers'. Het - verborgen - virus van xenofobie slaat toe en na veel gedoe heerst het 'eigen volk' weer, maar is het uit met de hypermacht en de Ander is terug bij af of erger.

Minister Blok vindt zo dus ervaringsdeskundige Levi en wetenschapster Chua aan zijn zijde. Maar wat is nu zijn politieke fout? Wel, hij wekt de indruk aan de 'zo is het nu eenmaal'-kant van zijn uitspraak te staan, we hebben geen zin in de Ander, terwijl hij eraan had kunnen toevoegen dat het daarom juist zo van belang is om te werken aan een inclusieve samenleving, die weliswaar van nature het bacil van de xenofobie in zich draagt, waar Levi voor waarschuwt, en die van nature opportunistisch en fragiel is, zoals Chua beschrijft, maar waar een verantwoordelijk bewindsman verklaart zich met hart en ziel voor in te zetten. 

De minister heeft dat laatste niet gedaan en is daarom in het huidige tijdbestek van alsmaar uitdijend eigen-volk-eerst-populisme ongeschikt voor zijn ambt.

Lees ook: 

Blok trekt conclusies uit een cliché waaraan elk begrip van de moderne wereld ontbreekt

Het blijft vreemd, schrijft Leonie Breebaart, dat een minister die de wereld zou moeten kennen, de robuuste werkelijkheid helemaal over het hoofd ziet: mensen kunnen heel best omgaan met culturele verschillen, zolang hun maar niet wordt wijsgemaakt dat die de bron zijn van al hun ellende.

Deel dit artikel

Blok wekt de indruk aan de 'zo is het nu eenmaal'-kant van zijn uitspraak te staan