OpinieWantrouwen

Met meer inspraak voor burgers kan vertrouwen in politiek terugkeren

null Beeld

Geef de burger met burgerfora en referenda meer invloed op de politiek. Zo herstellen we het vertrouwen in de politiek, betoogt Jasper Zuure, senior adviseur bij de Raad voor het Openbaar Bestuur.

Jasper Zuure

Als de crises rondom corona, stikstof en vluchtelingen iets laten zien, is het wel dat de representatieve democratie is verleerd conflicten te de-escaleren. Doorgaans leeft het vertrouwen in de politiek weer op na verkiezingen, maar nu blijft deze opleving uit. Zijn verkiezingen nog wel voldoende voor de de-escalatie van conflicten en het herstel van vertrouwen?

Vooropgesteld: conflicten en gebrek aan vertrouwen zijn niet per se slecht voor de democratie. Sterker nog, democratieën bestaan bij de gratie van burgers die politici scherp houden. Het vergroten van conflicten is belangrijk om problemen hoger op de agenda te krijgen en onbetrouwbare politici kunnen we beter niet vertrouwen.

De uitdaging is conflicten in goede banen te leiden, zodat zij de betrouwbaarheid van politici vergroten. Een goed functionerende representatieve democratie is als een thermostaat die de kamer op de gewenste temperatuur houdt. Als het debat kil en onverschillig is, kan ze hierin poken en stoken en als het debat oververhit raakt kan ze zorgen voor de nodige verkoeling.

Vroeger verliepen de-escalatie van conflicten en het herstel van vertrouwen grotendeels via de zuilen en bijbehorende politieke partijen. Daar konden politieke massa’s en elites elkaar ontmoeten. Zo kon maatschappelijke verontwaardiging tijdig zijn weg vinden naar het centrum van de macht. Doordat daar ruimte was voor reflectie, onderhandelen en het smeden van coalities en compromissen konden conflicten worden opgelost en het geschade vertrouwen worden hersteld.

Maar door de ontzuiling en erosie van politieke partijen zijn grote politieke massa’s ontstaan die zich niet meer vertegenwoordigd voelen door politieke elites. Een groeiende groep burgers acht het bestuur niet meer in staat om bij te sturen en maatschappelijke problemen en crises op te lossen. Burgers haken af, verzetten zich tegen het bestuur of ondermijnen zelfs de democratie waardoor conflicten verder escaleren en het herstel van vertrouwen nog verder weg is.

Oververhitting

Media en platforms met ophef als verdienmodel maken het makkelijker om conflicten te vergroten, maar moeilijker om ze te de-escaleren. Periodieke verkiezingen lijken hiertegen onvoldoende tegenwicht te bieden. De representatieve democratie is nu als een thermostaat die hete lucht toevoegt in een warme kamer met oververhitting als gevolg.

Gelukkig kan de representatieve democratie weer leren de-escaleren. We kunnen verkiezingen aanvullen met procedures die burgers tussen verkiezingen door invloed en controle geven op de politieke besluitvorming, zoals burgerinitiatieven, burgerfora en referenda.

Ondermijnen die niet de representatieve democratie? Nee. In combinatie bieden zij drie momenten van bezinning. Eerst krijgen burgers de kans om via een burgerinitiatief voorstellen op de agenda te zetten, daarna om via burgerfora voorstellen te verbeteren door hun mening uit te wisselen met anderen en tot slot om via referenda de politieke besluitvorming te corrigeren.

Na elke stap volgt een tussenstap waarin bestuurders het conflict kunnen de-escaleren door het voorstel van burgers geheel, gedeeltelijk of aangepast over te nemen. Als burgers zich onvoldoende gehoord voelen, kunnen zij het conflict escaleren naar de volgende stap, mits zij voldoende handtekeningen weten te verzamelen om lichtzinnig gebruik te voorkomen. In het uiterste geval krijgt de politiek dus driemaal gelegenheid het conflict te de-escaleren.

Uit onderzoek naar procedurele rechtvaardigheid blijkt dat burgers best bereid zijn zich neer te leggen bij besluiten die voor hen minder gunstig zijn als zij voldoende worden gehoord. Het gaat niet om de knikkers, maar om de eerlijke regels van het spel. En daar wringt de schoen: burgers staan te vaak buitenspel. Door hen meer te laten participeren, en bestuurders hierop te laten reageren, leert de representatieve democratie beter de-escaleren en herstellen we het vertrouwen.

Jasper Zuure Senior adviseur bij Raad voor het Openbaar Bestuur

Lees ook:

Het kabinet heeft de gunfactor verspeeld

Het kabinet-Rutte IV moet een oplossing zien te vinden voor grote maatschappelijke onrust. Prinsjesdag staat in het teken van verharde politieke verhoudingen en discussies over bestaansonzekerheid.

Leven we in een sociale noodtoestand? ‘Burgers verliezen vertrouwen, en terecht’

In de Atlas van Afgehaakt Nederland voorspelden onderzoekers Josse de Voogd en René Cuperus een jaar geleden al een sociale noodtoestand. De energiecrisis verbaast hen niet. Wéér reageert de regering te laat, zien ze.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden