OpinieBeleidsmakers

Mensen die iets verkeerd doen, zijn niet per definitie van kwade wil

Beleidsmakers denken dat het onwil is als mensen zich niet aan de regels houden. Het is meestal onvermogen, betoogt Will Tiemeijer van de Wetenschappelijke Raad voor het Regerinsgbeleid.

Waarom kost het zo’n moeite om corona eronder te krijgen, terwijl de regels duidelijk zijn? Hoe kan het dat de toeslagenaffaire zoveel ouders financieel zwaar gedupeerd heeft? Het heeft ermee te maken dat veel neoliberaal beleid op een bepaald mensbeeld gebaseerd is. In dit beeld beschikken mensen over vrijwel ongelimiteerde mentale capaciteiten om hun voorkeuren effectief om te zetten in het bijbehorende, gewenste gedrag. Aan dat beeld zitten duidelijk grenzen. Het klopt niet.

De pandemie maakt dat nog eens treffend duidelijk. Iedere dag opnieuw wordt herhaald dat we anderhalve meter afstand moeten houden, drukte moeten vermijden, handen moeten wassen, enzovoort. Het is niet dat we de regels niet kennen. Alleen, probeer maar eens je consequent eraan te houden. De situatie werkt niet altijd mee (drukke straten), soms zijn andere dingen even urgenter (zorgtaken), en – essentieel – het vereist continue alertheid. De dag is gevuld met talloze andere dingen die aandacht opeisen. Voor je het weet, ben je even vergeten je aan de regels te houden. Niet omdat je niet wil, maar omdat een mens zich maar op één ding tegelijk kan concentreren. Beleidsmakers hebben vaak een blinde vlek voor het feit dat gewone stervelingen geen tien dingen tegelijk kunnen.

Overtrokken verwachtingen van onze mentale vermogens

Op vele beleidsterreinen heersen dit soort overtrokken verwachtingen van onze mentale vermogens. Neem de systematiek van toeslagen. Het vergt grote oplettendheid en discipline om alle wijzigingen in je financiële situatie altijd meteen door te geven, en regelmatig geld opzij te zetten voor het geval je moet terugbetalen.

Onlangs concludeerde een ambtelijke werkgroep dan ook dat het toeslagensysteem slecht aansluit op de menselijke psychologie. Meer algemeen gaat nogal wat neoliberaal beleid uit van weinig realistische opvattingen over wat mensen kunnen. Zij worden geacht een rationele actor te zijn die altijd in staat is om de juiste keuze te maken, vervolgens die keuzes ook onverwijld en zonder falen uit te voeren, en dat bovendien op alle domeinen van het leven tegelijk te doen.

Dit onrealistische mensbeeld kan bovendien ons vertrouwen in de medemens ondermijnen. Want stél dat het individu daadwerkelijk over onbegrensde mentale capaciteiten zou beschikken, en dat niemand hem weerhoudt het goede te doen. Hoe moeten we het dan verklaren als hij onverhoopt toch anders handelt? Dan lijkt er maar een ding mogelijk: kennelijk kiest deze persoon daarvoor. Kennelijk wil hij zijn verantwoordelijkheid niet nemen. En dan is de conclusie al snel getrokken: onze landgenoten zijn een stelletje aso’s.

Staatssecretaris Van Huffelen van Financiën praat met gedupeerde ouders van de toeslagenaffaire op het Plein, voorafgaand aan het debat over de zaak in de Tweede Kamer.Beeld ANP

Zijn we echt zo'n ongezeglijk en eigengereid volk?

Gelukkig is het allemaal zo erg niet. Draagvlakonderzoeken op het gebied van corona laten steevast zien dat een ruime meerderheid van de Nederlanders de huidige maatregelen onderschrijft. Ook het idee dat wij zo’n ongezeglijk en eigengereid volk zouden zijn, is grotendeels een mythe. Veel Nederlanders zijn bereid en gemotiveerd om in hun gedrag rekening te houden met de belangen van het collectief. Het punt is alleen dat er grenzen zijn aan onze capaciteiten om alle goede intenties ook in daden om te zetten. En die grenzen komen sneller in zicht dan menig beleidsmaker schijnt te denken.

Wat betekent dit voor samenleving en politiek? Dat we af moeten van het misverstand dat als mensen niet het goede doen, ze per definitie van kwade wil zijn. En dus ook af moeten van het idee dat het enige dat helpt is om ze bestraffend toe te spreken of flinke boetes uit te delen. Soms zal dat inderdaad nodig zijn, maar in veel gevallen is een helpende hand beter. Het slechte nieuws is dat onze mentale vermogens minder ongelimiteerd zijn dan we zouden wensen. Maar het goede nieuws is dat onze bedoelingen vaak beter zijn dan het publieke debat nogal eens doet vermoeden. Dat mag ook wel eens in de krant.  

Lees ook:

De toeslagenaffaire is niet het enige voorbeeld van gestold wantrouwen jegens de burger

Ruud Lubbers zei het over regeerakkoorden, maar je zou het op de hele democratie kunnen betrekken: het is een systeem van gestold wantrouwen. In de wetenschap dat alle macht corrumpeert, hebben we iets bedacht om de macht te controleren, zodat de burger niet is overgeleverd aan willekeur. Dit systeem werkt heel behoorlijk, vooropgesteld dat de macht de zaken niet omdraait en het bestuur een kwestie wordt van gestold wantrouwen jegens de burger.

‘Kamer moet bepalen hoe overheid burger helpt’

Als de politiek zelf aangeeft hoe de overheid de burger tegemoet kan treden, lukt dat ook beter bij organisaties als de Belastingdienst, denkt de Nationale Ombudsman.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden