Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Mannen hebben de komst van vrouwen in hun domein nog niet verwerkt

Opinie

Jolande Withuis

Een vrouw schrijft #MeToo op een bord tijdens een demonstratie tegen seksueel geweld in Parijs. © EPA
ESSAY

Misbruik en handtastelijkheden op de werkvloer zijn wijdverbreid. Mannen hebben de komst van vrouwen in hun domein nog niet verwerkt.

Waargebeurd op een rooms-katholiek lyceum in de jaren zestig: een 14-jarig meisje raakt zwanger van een leraar. De man is getrouwd en heeft kinderen. Het meisje wordt van school gestuurd, de leraar blijft aan.

Lees verder na de advertentie

Ik hoorde dit verhaal decennia later van mijn katholieke schoonmoeder, die het als echtgenote van een collega van dichtbij had meegemaakt. Ook anno 1990 vond zij het volstrekt normaal dat het meisje werd gestraft. “De carrière en het gezin van die man zouden kapot zijn geweest als hij was ontslagen; dan was hij ook zijn pensioen kwijt geweest; en bovendien: dat meisje zal hem wel hebben verleid.” Dat de toekomst van dit meisje met deze beslissing kapot werd gemaakt, deerde haar niet. Het meisje was de zondige Eva. Het slachtoffer werd tot dader gemaakt, de dader ging vrijuit.

Mijn schoonmoeder was conservatief, maar extreem was ze niet. Haar seksisme was nog niet zo lang geleden gangbaar, zeker onder christenen. Het verhaal over de zwangere leerlinge kan over vele scholen worden verteld.

Vrouwen hebben in de westerse landen de afgelopen decennia aan macht gewonnen

Ander voorbeeld. In het voorjaar van 1945 verkrachtten soldaten van het Rode Leger op hun barre tocht naar Berlijn meer dan honderdduizend vrouwen. Honderden vrouwen pleegden achteraf zelfmoord. Meisjes die hun ‘eer’ hadden verloren werden door hun vaders tot zelfdoding aangezet. Mannen wier vrouwen slachtoffers waren, vermoordden soms hun hele gezin en daarna zichzelf. Een verkrachte vrouw werd gezien als een bezoedelde vrouw, ongeveer zoals in de islam.

Medeleven ondervonden de vrouwen nauwelijks. Er volgde zo’n vijftig jaar stilte. Het indrukwekkende dagboek ‘Een vrouw in Berlijn’, door een slachtoffer, werd wel in Nederland en de VS, maar niet in Duitsland gepubliceerd.

Slachtoffer is schuldig

Beide voorbeelden laten zien dat slachtoffers van seksueel misbruik volgens de heden ten dage zo hoog geprezen ‘joods-christelijke cultuur’ hoe dan ook niet deugden. Zij waren ofwel de schuldige verleidster ofwel zij hadden gefaald in hun belangrijkste taak: de mannelijke lust in toom te houden, waar in Duitsland nog bij kwam dat de Duitse mannen zich ‘onteerd’ voelden. 

In dit licht bezien zijn wij met de huidige tsunami aan #metoo-verklaringen getuige van een cultuuromslag. De vrouwen die het wangedrag van Weinstein en anderen aan de kaak stelden, werden geloofd. Er was nauwelijks sprake van blaming-the-victim of bagatellisering; de overheersende maatschappelijke reactie was: dit mag niet. En de feministische analyse, dat het bij seksuele intimidatie gaat om macht en machtsmisbruik en niet om seksualiteit en erotiek, lijkt welhaast gemeengoed geworden. De opzichtigste gevallen spraken wat dat aangaat duidelijke taal: het ging telkens om mannen die carrières konden maken of breken; mannen die zich entitled voelen, die het vanzelfsprekend vinden hun ‘rechten’ te doen gelden.

Muur van ongeloof

De analyse dat we hier niet te maken hebben met uit de hand gelopen hartstochten maar met macht, stamt van zo’n dertig jaar geleden, toen een reeks wetenschappelijke onderzoekingen over seksueel misbruik (onder meer door verwanten) het licht zag.

Hoewel dat veelal gedegen proefschriften waren, gebaseerd op nauwgezet onderzoek, stuitten de onderzoeksters met hun schokkend hoge cijfers op een muur van ongeloof. Het kón niet waar zijn dat zulke aantallen vrouwen ongewenste seksuele ervaringen hadden gehad. De term ‘ongewenste intimiteiten’, die toen in zwang raakte, werd door opiniemakers gretig geridiculiseerd.

Dat ongeloof en ridiculisering nu zo goed als uitgebleven zijn, toont dat vrouwen in de westerse landen de afgelopen decennia aan macht hebben gewonnen. Niet toevallig komen deze onthullingen nadat actrice Patricia Arquette in 2015 bij een Oscar-uitreiking haar verontwaardiging durfde te uiten over de lagere betaling van vrouwen in Hollywood.

Het doekje voor het bloeden was dat de seksen volgens de ideologie der gescheiden sferen ‘gelijkwaardig’ waren

Eigen domein

Een van de achtergronden van het type seksueel misbruik dat nu aan het licht komt - misbruik in werksituaties - ligt in de geschiedenis. Vanaf de Industriële Revolutie werd het bijbelse sekse-onderscheid opgetuigd met een gedetailleerd bouwsel van opvattingen omtrent aard en wezen van de seksen. Mannen en vrouwen hadden, zo luidde die ideologie, ieder hun eigen ‘sfeer’, hun eigen domein. Die denkwijze ging gepaard aan een opbloei van huiselijkheid. Vrouwen, die in de eeuwen daarvoor alle mogelijke beroepen hadden uitgeoefend en zelfs als soldaten hadden gevochten, werden op straffe van stigmatisering naar huis verbannen; een fatsoenlijke vrouw werd volgens de regels van de cult of true womanhood onderhouden door haar kostwinner.

De nieuwe burgerrechten van de Franse Revolutie golden niet voor vrouwen. De openbare wereld van werk en politiek werd toebedeeld aan de mannen. Terwijl feministen vanaf midden negentiende eeuw toegang eisten tot werk, onderwijs en politiek (kiesrecht), kwamen onder druk van kerken en vakbonden juist tal van discriminerende wetten tot stand. Zo werd bijvoorbeeld in 1906 nachtarbeid voor vrouwen verboden. Een hausse aan literatuur leverde de ‘wetenschappelijke’ bewijzen dat vrouwen door hun kleinere hersens niet goed konden denken, en dat ze door het beoefenen van sport of wetenschap onvruchtbaar zouden worden. Tot de nieuwe Olympische Spelen kregen vrouwen in 1896 dan ook geen toegang.

Het doekje voor het bloeden was dat de seksen volgens de ideologie der gescheiden sferen ‘gelijkwaardig’ waren - fundamenteel verschillend maar allebei waardevol. ‘Echte’ vrouwen waren fysiek en geestelijk zwak, maar blonken uit in bescheidenheid en zorgzaamheid. Mannen daarentegen waren sterk, actief en vol initiatief maar ongeschikt voor empathie. Samen vormden de twee seksen een complete menselijkheid: Hij het hoofd, zij het hart. Vanzelfsprekend viel deze ideologie nooit samen met de realiteit, maar dwingend was ze wel.

De cultus van de ‘echte vrouwelijkheid’ bereikte zijn hoogtepunt in de jaren vijftig van de twintigste eeuw. In 1952 reageerde Libelle op de gedachte dat een man zou helpen bij de afwas alsof de beschaving op instorten stond: “Man is man en vrouw is vrouw. Tussenvormen zijn ongewenst.” Een vrouw die tijdelijk de kost wilde verdienen zodat haar man zijn studie kon voltooien, werd in Margriet eind jaren zestig nog om de oren geslagen met het dreigement dat hij een ‘zielige mislukte figuur’ en zij een ‘rasechte kenau’ zou worden. Het naoorlogse sociale-zekerheidstelsel werd geheel gebaseerd op een mannelijke kostwinner.

Gescheiden werelden

In veel landen worden mannen en vrouwen nog steeds gedwongen te leven in letterlijk gescheiden werelden. Vrouwen in India die zo brutaal zijn met het openbaar vervoer te gaan, worden nagenoeg ongestraft verkracht. In islamitische landen mogen vrouwen alleen bedekt of onder mannelijke begeleiding de wereld in. Westerse moslima’s die de hoofddoek weigeren worden uitgemaakt voor hoer, of zelfs fysiek belaagd. Aanhangers van de van verkrachting beschuldigde salafist Tariq Ramadan, verkondigen dat een vrouw die zich met een man op een hotelkamer bevindt, niet beter verdient. Het is het klassieke onderscheid tussen moeder en hoer. Eva werd uit het publieke paradijs verjaagd; Maria, de maagdelijke moeder, wordt, thuis opgesloten, verheerlijkt.

Het gevolg van de vrouwelijkheidscultus was dat vrouwen allereerst werden gezien als sekse, niet als individu. Zoals Simone de Beauvoir in 1949 schreef: mannen zijn de universele mens, vrouwen zijn De Ander. Mannen zijn arts, leraar of bouwvakker. Vrouwen zijn altijd allereerst vrouw en pas daarna schrijfster, dokter of verkoopster.

Met die erfenis worstelen wij nog steeds. De excessen zijn afgeschaft, de wetten gewijzigd, maar de psychische restanten leveren soms problemen op. We leven in een overgangsfase. Het gedrag van mannen als tycoon Weinstein en toneeldocent Jappe Claes laat zien dat vrouwen voor hen nog altijd allereerst exemplaren van een sekse zijn; geen unieke, denkende en voelende individuen, maar lichamen. In de wereld van het werk, waar deze mannen heersen, zijn vrouwen te gast. Ze hebben toegang, maar moeten zich daartoe wel een en ander laten welgevallen. Het is geen toeval dat de ergste uitwassen zich voordeden in werksituaties waar fysieke aantrekkelijkheid een grote rol speelt en de slachtoffers zich in een sterk afhankelijke positie bevonden.

Me too kan een blijvende steun in de rug betekenen, speciaal voor vrouwen die werken in kwetsbare situaties

Vernedering

Deze historische achtergrond vormt meteen ook de grootste gemene deler van de onthullingen. Of het wangedrag ernstig was of licht, het draait telkenmale om vernedering. De vrouw werd niet bejegend als een collega, niet beoordeeld op haar vak, maar op haar plaats gezet als sekse: denk maar niet dat jij mag meedoen als mens onder de mensen.

Illustratief is het geval van komiek Louis C.K., die masturbeerde in het bijzijn van twee actrices. Letterlijk genomen deed hij die vrouwen niets. Maar hij pestte ze wel weg. Hij maakte hun werkwereld tot een bijzonder onaangename plek. Hij bedierf de kans op vriendschap tussen mannen en vrouwen, die nu juist een van de mooiste verworvenheden is van een samenleving waarin de sekse-apartheid is opgeheven.

Ook mannen werden, zij het in mindere mate, het object van seksuele intimidatie. Machtsmisbruik heeft meer achtergronden, maar ook hier ging het, naar het zich laat aanzien, om mensen die zich voor hun toegang tot een baan (of het leger) in een uiterst afhankelijke positie bevonden.

Me too kan een blijvende steun in de rug betekenen, speciaal voor vrouwen die werken in kwetsbare situaties. De winst van de openbaarheid die via de sociale media binnen bereik ligt, is dat misbruikers nu weten dat ze hiermee niet langer wegkomen. Het zou een prachtige uitkomst zijn als deze waarschuwing een nieuwe norm zou stellen: dit mag niet.

Slachtofferisme en strafexpedities

Heeft het massale ontmaskeren dan geen schaduwzijden? Jazeker wel, en ze worden donkerder naarmate het aanklagen de vorm krijgt van een sociale beweging.

In de slipstream van sociale bewegingen lopen steevast quasi-slachtoffers mee. Het gevaar van slachtofferisme ligt altijd op de loer. In beginsel is het aan de kaak stellen van onrecht - turning passive into active - het tegendeel van slachtofferisme. Slachtofferisme ontstaat wanneer mensen in hun identiteit van getroffene blijven hangen, in dit geval bijvoorbeeld als ze zich en masse als ptss-lijdsters zouden laten diagnosticeren.

Overigens helpt de nu ontstane openbaarheid bij de verwerking van eventuele trauma’s. Openbaarheid doorbreekt de schaamte. Wat het slachtoffer is overkomen blijkt geen individueel, maar een cultureel en maatschappelijk probleem. Vrouwen hoeven zich niet langer elk voor zich te pijnigen met vragen als ‘was het niet stom om terwille van die stage in een hotel af te spreken?’

Op de loer ligt ook de neiging tot strafexpedities. Mij lijkt dat het punt nu wel is gemaakt. Het wegzuiveren van Kevin Spacey uit een reeds gemaakte film voegt daar niets aan toe en roept bij mij eenzelfde weerzin op als het omdopen van cultuurcentrum Witte de With.

Terecht is de afgelopen weken gewaarschuwd tegen het nieuwe puritanisme dat in de VS in reactie op me too de kop opsteekt. Het inperken van vrijheden is de oplossing niet. Aan sommige Amerikaanse universiteiten worden islamcritici geweerd omdat de campus een ‘veilige plaats’ zou moeten zijn. Maar vrijheid heeft nu eenmaal haar prijs, en gekwetst worden hoort bij het volwassen leven. Ook vrouwen moeten tegen een stootje kunnen. Het voorstel (het schijnt echt te zijn gedaan) om universiteiten te voorzien van aparte liften voor mannen en vrouwen is een stap terug. Sekse-apartheid was juist de oorzaak van het misbruik. Het is beter in vrijheid misstanden te onthullen dan de schijnveiligheid na te streven die onvrijheid biedt.

Natuurlijk zijn we er nog niet. De wereldwijde opmars van de islam is een bedreiging voor vrouwen, evenals de nieuwe westerse verheerlijking van een primitieve manlijkheid, of het nu is door Sire of door de mannen rond Trump. Vorig jaar kozen de Amerikanen een president die het ongegeneerd had toegejuicht dat rijke, machtige mannen zich jegens vrouwen alles kunnen permitteren.

Me too is het best mogelijke antwoord op 'You can grab them by the pussy'.

Jolande Withuis is socioloog. In 2016 verscheen van haar ‘Juliana. Vorstin in een mannenwereld’. Eerder publiceerde zij ‘De vrouw als mens. De mythe van het sekseverschil’.

Lees meer over #MeToo in ons dossier


Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

Door een profiel aan te maken ga je akkoord met de gebruiksvoorwaarden en geef je aan het privacy statement en het cookiebeleid te hebben gelezen.

Deel dit artikel

Vrouwen hebben in de westerse landen de afgelopen decennia aan macht gewonnen

Het doekje voor het bloeden was dat de seksen volgens de ideologie der gescheiden sferen ‘gelijkwaardig’ waren

Me too kan een blijvende steun in de rug betekenen, speciaal voor vrouwen die werken in kwetsbare situaties