null

OpinieSociale verandering

‘Maar ik bedoel het niet racistisch.’ Waarom we ons zo ongemakkelijk voelen in de woke-discussie

Je bent nog geen racist als je grappen maakt die anderen als discriminerend ervaren. Maar we kunnen er wel kritisch naar kijken en ons afvragen of we zo door willen gaan, stelt psycholoog en schrijfster Myrthe van Gestel.

Myrthe van Gestel

Er is een sociale verandering aan de gang. Institutioneel racisme en andere vormen van discriminatie in de Nederlandse samenleving worden beetje bij beetje blootgelegd. Steeds meer minderheidsgroepen spreken zich uit over hun ervaringen. De maatschappij en de Nederlandse taal worden flink onder de loep genomen.

Van kinderliedjes en lesmateriaal tot scheldwoorden en dagelijks taalgebruik, overal zijn wel zaken terug te vinden die de inclusievere selectiecriteria niet meer halen en worden geschrapt. En zoals bij ieder systeem dat aan verandering onderhevig is, ontstaat weerstand van binnenuit. Uitspraken als ‘je mag niets meer zeggen’ en ‘tegenwoordig is iedereen door alles getriggerd’ zijn vaak gehoord en ook in menig opiniestuk terug te vinden. Cabaretiers klagen dat ze geen minderheidsgroepen belachelijk meer mogen maken en BN’ers bespreken in tv-shows wat volgens hen te woke is.

Niemand ziet zichzelf graag als racist

Waar komt deze weerstand vandaan? Waarom gaat het er niet bij iedereen even gemakkelijk in dat grappen die voor sommigen normaal zijn, kwetsend zijn voor hele groepen mensen? Vanuit de psychologie gezien is het behoorlijk lastig om gewoontes en taalgebruik los te zien van onze identiteit. Wanneer iemands grappen bestempeld worden als discriminerend, is de denkfout makkelijk gemaakt dat deze persoon bestempeld wordt als racist. En (gelukkig) ziet niemand zichzelf graag als racist.

Iedereen heeft een bepaald beeld van zichzelf, een zelfconcept. Hier horen bepaalde waarden, normen en meningen bij. Als iemand gedrag vertoont dat in tegenstrijd is met dit zelfbeeld, ontstaat er een discrepantie, die cognitieve dissonantie heet. Dit geeft een onrustig gevoel.

Om dat gevoel weg te krijgen, proberen we zo’n beetje automatisch om die cognitieve dissonantie te verkleinen. Volgens de Amerikaanse psycholoog Leon Festinger, de eerste die dit proces onderzocht, kunnen we dat op drie manieren doen. We kunnen ons gedrag veranderen, zodat het weer klopt met ons zelfbeeld. We kunnen ons gedrag proberen goed te praten door een van onze meningen te veranderen, en we kunnen ons gedrag proberen goed te praten door nieuwe meningen aan ons zelfbeeld toe te voegen.

Wat je weet en wat je doet

Festinger legt het fenomeen uit aan de hand van rokers. Iedere roker weet dat roken kanker veroorzaakt. Er bestaat dus een discrepantie tussen wat je weet en wat je doet. De makkelijkste manier om het gedrag in lijn te brengen met de kennis, is door te stoppen. Dat is niet zo makkelijk, en uit onderzoek blijkt dat hevige rokers het voor elkaar krijgen om hun perceptie van het gevaar van roken te verlagen. Ze maken zichzelf wijs dat het wel meevalt.

Een soortgelijk proces zien we wanneer iemand wordt aangesproken op discriminerend gedrag. Er ontstaat een discrepantie tussen het zelfbeeld (‘ik discrimineer niet’) en het gedrag. Dit gedrag zomaar veranderen betekent toegeven dat je inderdaad racistische grappen maakte, hoewel je dacht dit niet te doen. Het is makkelijker om een mening toe te voegen. Jezelf wijs te maken dat het wel meevalt, dat anderen zich niet zo moeten aanstellen. Kortom: dat je niks meer mag zeggen.

Willen wij dit voortzetten?

Toch moet hier een belangrijk punt benadrukt worden. Jij bent geen racist. Je bedoelt het niet racistisch, en dat is ook niet waar het probleem zit. Nederland heeft een koloniaal verleden dat onlosmakelijk is verbonden met onze hedendaagse cultuur. Liedjes als Iene Miene Mutte en Hankie Pankie Shanghai, spelletjes als landje veroveren en de karikatuur Zwarte Piet maken dat pijnlijk duidelijk.

Jij bedoelt het niet racistisch, maar de grap die je maakt, representeert hoe diep onderdrukking nog in onze maatschappij is verweven. Daar kan jij niets aan doen, maar we kunnen er met zijn allen wél kritisch naar kijken en bedenken of wij nog de mensen willen zijn die dit voortzetten.

Lees ook:

Is die tweet woke of niet? Een politiek-correcte quiz

Woke begon als een woord voor mensen die racisme bestrijden. Tegenwoordig staat het voor diverse protestbewegingen. In felle Twitterdiscussies wordt uitgevochten wat wel en niet woke is. Voelt u de tijdgeest goed aan?

Kun je iemand (ziek of helemaal gek) woken?

In augustus 2017 ging de taalrubriek al eens over ‘woke’. Destijds was dat een nieuw Amerikaans-Engels leenwoord in onze taal, dat kort daarvoor ook zijn debuut had gemaakt in Trouw. Vier jaar later is het woord geheel ingeburgerd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden