Opinie Premierschap

Maak van de minister-president geen minister van alle zaken

Waar is Rutte? Op alle fronten wordt regie van de premier gewenst, maar beschouw hem meer als president, bepleit bestuurder/politicus Peter Rehwinkel, die promoveerde op de staatsrechtelijke positie van de minister-president.

De roep om regie van de minister-president klinkt veelvuldig. ‘Waar is Rutte?’ waren krantenkoppen bij de stikstofcrisis. ‘Rutte herinnert zich burgerdoden Irak niet’, en ‘Rutte moet zich met chaos Belastingdienst bemoeien’. Het verzoek om zichtbare leiding van de premier is er al jaren.

Wie de staatsrechtelijke regels erop naslaat, komt tot de conclusie: de minister-president is eerste onder zijn gelijken. Feitelijk speelt de premier een veel belangrijker rol. Jan-Peter Balken­ende werd gebrek aan regie rond het Koninklijk Huis verweten. Ook was er ‘weinig of geen leiding’ bij Nederlandse steun aan de inval in Irak. Rutte treft dat verwijt eveneens. Dit leidde tot de verzuchting: “Soms lijkt het wel alsof ik geen minister van algemene zaken ben, maar minister van alle zaken.”

Sinds 1983 staat de minister-president in onze Grondwet vermeld, niet veel meer dan het voorzitterschap van de ministerraad. Daarna wijzigde in het Reglement van orde zijn positie enigszins. De premier kan nu zelfstandig in de ministerraad zaken agenderen. In crisistijd trekt hij niet meteen aan de teugels, blijkt uit het enkele jaren geleden aangepaste Nationaal Handboek Crisisbesluitvorming.

De minister van justitie en veiligheid is coördinerend minister crisisbeheersing en terrorismebestrijding en heeft zelfs doorzettingsmacht: de mogelijkheid om bevoegdheden van andere ministers over te nemen. Dit lijkt op de algemene bevoegdheid van sommige buitenlandse regeringsleiders om ministers aanwijzingen te kunnen geven.

Staatsrechtelijk ongemak 

Vooral op het terrein van het buitenlands beleid doet zich staatsrechtelijk ongemak voor. De premier begeeft zich tussen staatshoofden en regeringsleiders die vaak niet eens met een coalitiepartner rekening hoeven te houden. Al in een verder verleden leidde dit tot een hooglopend conflict. Toenmalig premier Ruud Lubbers verlangde, met het oog op de Europese eenwording, een ‘coördinerende, initiërende en superviserende rol’. Minister van buitenlandse zaken Hans van den Broek noemde dit ‘niet aanvaardbaar’. Zijn latere opvolger Ben Bot beschreef hoe de ontwikkeling zich doorzette: “Nu moeten de leiders alles alleen doen. Ik vind dat heel bizar. Lekker bij het diner met elkaar.”

Natuurlijk zint het premiers niet als ze op een gebrek aan leiding worden aangesproken. Maar ze eisen wel steeds meer terrein voor zichzelf op, en bestempelen vooral over de grens graag kwesties tot ‘Chefsache’. Rutte daarover: “Dan moeten alle helpers weg en zitten we met zijn achtentwintigen aan tafel en moeten we knopen doorhakken, zoals over de eurocrisis, het vluchtelingenvraagstuk en de brexit.” Chefsache vereist een staatsrechtelijke positie die daarbij past. En een scherpe parlementaire controle.

Rutte ervoer de stikstofcrisis als “in deze heftigheid niet eerder meegemaakt”. In één keer leek de herinnering vervaagd aan de MH17-ramp, honderdduizenden migranten die de Middellandse Zee overstaken en een moeizaam gesloten pensioenakkoord.

Crises, ingewikkelde beleidsprocessen: maar niet altíjd een rol voor de minister-president. Onlangs verscheen het rapport van CDA’er Donner over de toeslagenaffaire bij de Belastingdienst. Partijgenoot Omtzigt riep eerder in de Kamer Rutte op zich met de ‘chaos’ te bemoeien en staatssecretaris Snel op diens ‘totale laksheid’ aan te spreken.

Hier werd de plank misgeslagen. De Tweede Kamer moet de premier alleen verantwoordelijk houden voor algemeen regeringsbeleid (als hoofdlijnen aan de orde zijn) en de eenheid van beleid. De Kamer zou wel moeten verlangen dat de premier in de richting van andere bewindspersonen van een aanwijzingsbevoegdheid wordt voorzien. De minister-president is geen minister van alle zaken. De Tweede Kamer dient hem méér als president dan als minister te beschouwen.

Lees ook:

Kan Rutte echt niet op de hoogte zijn geweest van de burgerdoden in Hawija? Drie scenario’s

Twee weken geleden zei premier Rutte nog dat hem ‘niets bijstaat’ over burgerdoden bij een Nederlands bombardement in 2015 waarover toenmalig defensieminister Jeanine Hennis loog tegen de Tweede Kamer. Was hij destijds mogelijk toch geïnformeerd? 

Rutte levert een proeve van staatsbeleid

Aan het begin van dit jaar was de vraag: valt Rutte of wordt hij staatsman? Nu zijn we een klimaatakkoord, een pensioenakkoord en een stikstofakkoord verder en Rutte zit er nog. 

Waarom Ruttes ‘ergste crisis in negen jaar’ nog niet voorbij is

Waar is Rutte? Als De Telegraaf of de oppositie die vraag stellen, dan is er een groot politiek probleem. Afgelopen week was Rutte daarom overal, en vooral bij boeren en bouwers. De premier beleeft in zijn eigen woorden ‘de ergste crisis in de negen jaar dat ik premier ben’.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden