Beeld Trouw

Column Nelleke Noordervliet

Lezen maakt slimmer, kijken maakt dommer

Toen ik een paar weken geleden op deze plaats schreef dat de prestaties van Nederlandse scholieren almaar achteruit gaan, hadden we de nieuwste Pisa-cijfers nog niet binnen. Die zijn er nu wel. Over de hele linie zijn we weer dieper weggezakt.

Het ergste is het lezen eraan toe, terwijl goed lezen de basis is voor alle andere vakken. Er is de afgelopen twee weken veel over gesproken met de gebruikelijke schrik en ontsteltenis. Alsof het NIEUWS was. Minister Slob suste: als we nou allemaal onze kleinkinderen gaan voorlezen, komt het wel goed. Want onze kinderen zijn de gelukkigste ter wereld. Wat een gotspe. Je zou zeggen dat de minister zelf niet in staat is tot diep-lezen van de Pisa-tekst. We leiden generaties laaggeletterden op die een makkelijke prooi zullen zijn voor elke manipulator. Gelukkige kinderen?

Toevallig zit ik als schrijver, Neerlandica en bestuurder in de wereld die aan leesbevordering doet. Al vele jaren zie ik enerzijds grote inspanningen van betrokken docenten, bibliothecarissen en schrijvers om kinderen aan het lezen te krijgen en te houden, terwijl anderzijds het vak Nederlands in het voortgezet en wetenschappelijk onderwijs aan belangstelling en status verliest.

Dat heet vechten tegen de bierkaai. En dat in een almaar digitaler wordende wereld, waar het beeld het woord is gaan overwoekeren.

Te denken dat de beeldcultuur voldoende instrumenten biedt om weerbaar te zijn in de samenleving en je eigen boontjes te kunnen doppen, is een grote misvatting. Beeldcultuur is een luie cultuur, die belangrijke vermogens verlamt. Lezen is actiever dan kijken. In de hersens gaan meer lampjes branden en verbindingen ‘aan’, er moet meer werk worden verzet, de hersens raken beter getraind. Lezen maakt slimmer, kijken maakt dommer.

Wij waren rare circusdieren, ervan verdacht voor eigen gewin te spreken

Al vele jaren geleden begon de strijd over de verplichte leeslijst op middelbare scholen, die tot minimale proporties werd teruggebracht en dan ook nog wordt toegesneden op de – beperkte – belevingswereld van de bloedjes van leerlingen. Wij schrijvers traden destijds op in talkshows om de genoegens en de noodzaak van lezen en van literatuur te komen verdedigen tegen de goeroes van vaardigheden en meetbaarheden. We waren rare circusartiesten die ervan werden verdacht voor eigen gewin te spreken. Lezen van boeken was dromerij, kostte tijd en het resultaat ervan was niet toetsbaar. Want hoe meet je de verrijking van het wereldbeeld van de leerling, de verdieping van zijn begrip voor de maatschappij en voor heden en verleden, de ontwikkeling van zijn taal, de lenigheid van zijn hersens?

En als ze dan lazen dan moest dat uitsluitend voor het plezier. En als het niet leuk was, hoefde het niet. We zagen het vermogen van leerlingen om hun taal goed te gebruiken zienderogen afnemen. En natuurlijk is dat ook slecht voor de schrijver en de literatuur.

Zelf ben ik een fanatiek lezer, maar ik besef dat het ware, blijvende plezier een resultaat is van inspanning. En dat is maar goed ook. Oppervlakkig plezier is er al genoeg. Anders kom je niet verder dan ‘Het leven van een loser’. Leesplezier mag dan wel het doel zijn, het middel is een mate van dwang en van volhouden en van training. Je moet lezen, omdat het belangrijk is voor alle andere vakken en voor je toekomst als actief staatsburger én omdat je er plezier van hebt dat je dingen snapt en inziet, en daar komt bovenop dat je geniet van een mooi en mooi verteld verhaal.

We laten vmbo-leerlingen die zeggen dat lezen zo sááái is, in de steek door hen er niet van te doordringen dat plezier niet vooropstaat, maar een gevolg is van inspanning. Plezier is geen uitgangspunt, plezier is de beloning. Laat vmbo-scholen bij de Schrijverscentrale ‘spoken word’-artiesten boeken om met de leerlingen te werken aan plezier in taal, en je legt de basis voor goed lezen. Richt campagnes niet alleen op de jeugd, maar ook op de ouders. Iedereen moet lezen. Zien lezen doet lezen. Daar wordt iedereen beter van.

Nelleke Noordervliet (Rotterdam, 1945) schreef meerdere romans, novelle’s en theaterstukken. In 2018 won ze de Constantijn Huygens-prijs voor haar gehele oeuvre. In haar column in Trouw bespiegelt ze tweewekelijks op de actualiteit. Lees ze hier terug.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden