null Beeld

TaalrubriekBetekenis

Letterlijk en figuurlijk kunnen niet zonder elkaar

Vorige week ging de taalrubriek over het woord letterlijk, dat vaak dient als versterkend bijwoord. In zulke gevallen kun je letterlijk vervangen door een ander versterkend bijwoord: ‘Hij zakte letterlijk/compleet/volledig door de grond’. Omdat iemand natuurlijk niet echt, maar als het ware, door de grond zakt, zou je ook kunnen zeggen: ‘Hij zakt figuurlijk door de grond’.

Zo’n uitspraak heeft weliswaar een hoger waarheidsgehalte, maar klinkt minder krachtig. Wél krachtig is het als je de combinatie ‘letterlijk en figuurlijk’ gebruikt: ‘Zij is letterlijk en figuurlijk geveld door de griep’. Die kan trouwens ook worden vervangen door een andere versterkende bijwoordelijke bepaling: ‘Zij is totaal/geheel en al/volledig geveld door de griep’.

Grote slachtpartij, waarbij veel bloed vloeit

Als ze niet als combinatie worden gebruikt, zijn de woorden letterlijk en figuurlijk tegenovergestelde begrippen die niet zonder elkaar kunnen. Het heeft immers geen zin te zeggen dat een woord in zijn letterlijke betekenis of kortweg letterlijk wordt gebruikt als er niet óók een figuurlijke betekenis is. En een woord kan alleen maar een figuurlijke betekenis hebben, als er ook een letterlijke betekenis is. Zo zou het woord bloedbad in de betekenis ‘gebeurtenis waarbij veel mensen grote verliezen lijden’ (bijvoorbeeld op de beurs) niet als ‘figuurlijk’ kunnen worden getypeerd als er niet tevens een letterlijke of eigenlijke betekenis zou zijn geweest, namelijk ‘grote slachtpartij, waarbij veel bloed vloeit’.

Daarbij moet je je overigens meteen afvragen hoe letterlijk deze betekenis is, want welbeschouwd is deze ‘letterlijke’ betekenis zelf gebaseerd op een woordcombinatie met een figuurlijke betekenis, namelijk de uitdrukking ‘baden in het bloed’ (zwaargewond zijn). Het mag duidelijk zijn: het laatste woord over letterlijk en figuurlijk is nog niet gezegd.

In de rubriek Taal worden grammaticale geschillen, etymologische enigma’s en andere taaltwijfels voor u opgehelderd door Peter-Arno Coppen en Ton den Boon. Ook een taalvraag? Mail naar p.a.coppen@let.ru.nl of tdb@taalbank.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden