Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Laat marktwerking toch de menselijke maat houden

Opinie

Irene van Staveren

Irene van Staveren. © Maartje Geels
Column

Er zijn twee typen marktwerking: relationele marktwerking en anonieme marktwerking. Relationele marktwerking is de oudste, en alledaags. 

Koper en verkoper komen met open vizier tot een transactie. Denk aan de bakker, de aannemer en de arbeidsmarkt. Het besef van onderlinge afhankelijkheid van het welzijn en een gemeenschap te vormen is minstens zo belangrijk als een goede deal. Anonieme marktwerking is vooral bekend van financiële markten, zoals de aandelenbeurs en de valutamarkt. Wie koper en verkoper zijn, maakt niet uit, de aard van het product staat vast en over de prijs kan niet worden onderhandeld, want die wordt volledig bepaald door de beurs of de geldmarkt.

Lees verder na de advertentie

Beide typen markten kunnen ook tekortschieten in hun taak. Dat heet marktfalen. De markt faalt als milieuvervuiling niet doorberekend wordt in de prijs van het product. Of als bedrijven hun macht misbruiken om informatie achter te houden of om samen de prijzen hoog te houden.

De oplossing voor marktfalen wordt vaak gezocht in méér anonieme marktwerking. Dus is er een kunstmatige markt voor de industrie om CO2-vervuilingsrechten te kopen, en stelt de overheid grenzen aan het marktaandeel van bedrijven om zo meer concurrentie te kweken. Soms is gekunstelde marktwerking zelf het probleem. Zoals bij aanbestedingsprocedures: daar wordt onpersoonlijke concurrentie er met de haren bijgesleept zonder toegevoegde waarde. Sterker, het maakt jarenlange persoonlijke marktrelaties op basis van vertrouwen en ervaring kapot.

Het geloof in anonieme marktwerking bij politici en ambtenaren, houdt de lage tarieven bij veel gemeenten in stand

Failliet

Denk aan de aanbesteding van thuiszorg door gemeenten. Uit angst het contract te verliezen zijn diverse thuiszorgaanbieders failliet gegaan omdat ze inschreven met een te lage prijs. Dat levert alleen maar verliezen op: ontslagen, wachtlijsten en keiharde bezuinigingen op goede zorg. Gemeenten hebben afgesproken om dit te voorkomen, maar het geloof in anonieme marktwerking bij politici en ambtenaren, gepredikt door fors overbetaalde consultants, houdt de lage tarieven bij veel gemeenten in stand.

Tot mijn verbazing hoorde ik onlangs dat een technische universiteit in dit land overgaat op aanbesteding terwijl haar vier freelancefotografen al jaren naar ieders tevredenheid foto's maken voor boeken, jaarverslagen, en de website. Om mee te kunnen doen mag elke Europese fotograaf zich voor honderd euro aanmelden bij een website. Daar kunnen ze inschrijven voor het geheel van de fotografieopdrachten van deze universiteit.

Het maximale dagtarief dat via persoonlijke marktrelaties voor 6 uur werk gold, gaat nu gelden voor 8 uur werk. De universiteit gaat de opdrachten aan vijf in plaats van de huidige vier fotografen gunnen - waarbij het tarief waarmee iedereen anoniem inschrijft zwaar meeweegt in de selectie. Die hele aanbesteding is dus een bezuinigingsoperatie via het systeem van de visafslag. Daar begint de prijs van een partij vis hoog en loopt dan via de veilingklok automatisch omlaag totdat een koper bij een bepaalde prijs afslaat en de partij vis koopt.

Het anonieme aanbestedingsmodel creëert onzekerheid bij de fotografen en minder flexibiliteit voor urgente klussen omdat ze allemaal meer tijd moeten besteden aan andere opdrachtgevers om de gederfde inkomsten te compenseren. Het levert geen betere foto's, ook voorheen kon de universiteit gewoon kiezen met welke fotografen ze in zee wilde gaan. Het dogma van de anonieme markt heeft hier, net als bij de thuiszorg, gewonnen van vertrouwen, ervaring, kwaliteit en service.

Laat marktwerking toch de menselijke maat houden: juist dan kan de markt zijn werk goed doen.

Irene van Staveren is hoogleraar ontwikkelingseconomie aan de Erasmus Universiteit. Voor Trouw schrijft ze om de week een column over economie. Lees al haar columns hier terug.

Deel dit artikel

Het geloof in anonieme marktwerking bij politici en ambtenaren, houdt de lage tarieven bij veel gemeenten in stand