TaalrubriekContrastklemtonen

Kun je minder controle door de overheid niet meer willen?

Een lezer bleef haken achter de volgende zin uit Trouw van vorige week dinsdag: ‘De activisten willen minder controle door de overheid, niet meer’. Hij las deze zin aanvankelijk als ‘De activisten willen iets niet meer’, waarbij ‘iets’ dan ‘minder controle door de overheid’ zou zijn. Natuurlijk zag hij uiteindelijk de komma, maar hij vroeg zich af: is die komma wel voldoende? Ik was al geneigd om eenvoudigweg ‘ja’ te antwoorden, maar toen dacht ik: is die komma eigenlijk wel noodzakelijk? Met andere woorden: kun je die zin wel echt verkeerd lezen?

Natuurlijk is die komma hier een goede manier om de intonatie van de zin weer te geven. Er moeten contrastklemtonen op ‘minder’ en ‘meer’ liggen, en de intonatie daalt vanaf ‘minder’, om plotseling weer te stijgen bij ‘niet meer’. Maar zou je de zin ook zonder komma-intonatie, geheel dalend kunnen lezen? Bijvoorbeeld zoals ‘De activisten willen die vervelende controle door de overheid niet meer’? Dan ligt het hoogtepunt op ‘willen’ (of ‘vervelende’), en de intonatie daalt gestaag tot het einde van de zin.

‘Controle’ is niet iets specifieks

Ik heb de indruk dat voor ‘ik wil iets niet meer’ de invulling van ‘iets’ bij voorkeur een bepaalde woordgroep moet zijn (‘die controle’), en in elk geval iets specifieks. Je kunt al moeilijk zeggen ‘Ik wil controle niet meer!’ Dat komt omdat je ‘controle’ niet als iets specifieks kunt begrijpen.

Met veel moeite zou je ‘minder controle’ nog wel specifiek kunnen lezen. In een zin als ‘Ik zou minder controle niet meer willen’ interpreteer je ‘minder controle’ dan als een specifieke toestand die al eerder ter sprake is gebracht. Die specifieke toestand wil je dan niet meer.

De lezing ‘Ik wil iets niet meer’ bij de gewraakte zin is ook zonder komma dus onwaarschijnlijk, omdat ‘minder controle door de overheid’ dan al als een specifiek gegeven bekend zou moeten zijn.

In de rubriek Taal worden grammaticale geschillen, etymologische enigma’s en andere taaltwijfels voor u opgehelderd door Peter-Arno Coppen en Ton den Boon. Ook een taalvraag? Mail naar p.a.coppen@let.ru.nl of tdb@taalbank.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden