Taalrubriek

Kun je eigenlijk wel ‘iets lachen’?

Een lezer verbaast zich over de zin “‘De boodschappen doen we maar even via Picnic’, lachte zijn vriendin” in Trouw van zaterdag 14 maart. “In het verleden kon ik het steeds vaker lezen”, merkt hij op, en “Natuurlijk weet iedereen wat bedoeld is”, maar toch vraagt hij zich af: “Moet het niet zijn ‘zegt zijn vriendin en lacht’”?

Interessante vraag! Je kunt inderdaad niet ‘iets lachen’, dus wat doet dat letterlijke citaat daarbij? Grammatici in de tweede helft van de vorige eeuw zagen er een lijdend voorwerp in. Zij redeneerden dat het werkwoord ‘lachen’ hier gebruikt wordt als een ‘zeg-werkwoord’, een werkwoord dat behalve lachen ook een communicatieve inhoud heeft. Daardoor kan het werkwoord een voorwerp krijgen. Het procedé kwamen ze tegen ‘vooral in impressionistisch proza en meisjesboeken uit de dertiger jaren’, met voorbeelden als “‘Hè ja, Mams’, kwam Miep tussenbeide” en “‘Sorry meneer’, duwde Yvette de arm van haar schouder.”

Een toevoeging bij het citaat

In het geval van ‘lachen’ en ‘tussenbeide komen’ kun je die analyse nog wel volhouden: die werkwoorden hebben eigenlijk geen lijdend voorwerp, en dan komt er gewoon een bij. Maar in het voorbeeld met ‘duwen’ wordt dat problematisch. Dat heeft namelijk al een lijdend voorwerp (‘de arm’), dus hoe kan het citaat dan ook een lijdend voorwerp zijn?

Latere taalkundigen spreken liever van een reporting clause-constructie. Die zinnen met ‘lachen’, ‘tussenbeide komen’ en ‘duwen’ rapporteren alleen maar hoe het citaat tot stand kwam. In plaats van dat het citaat dus een zinsdeel van die zinnen is, zijn die zinnen een toevoeging bij het citaat.

In de rubriek Taal worden grammaticale geschillen, etymologische enigma’s en andere taaltwijfels voor u opgehelderd door Peter-Arno Coppen en Ton den Boon. Ook een taalvraag? Mail naar p.a.coppen@let.ru.nl of tdb@taalbank.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden