Column Stevo Akkerman

Krijgt het kapitalisme ooit een menselijk gezicht?

Er hangt iets in de lucht in het rijke Westen, en nee, het is niet alleen woede en onvrede. Er zijn ook signalen van een kentering, ontluikende pogingen het kapitalisme te corrigeren, te repareren of zelfs te hervormen. Ik wil niet overdrijven, maar misschien krijgt het ooit wel een menselijk gezicht.

De signalen zijn divers, ze komen uiteraard van links, maar ook wel van rechts, dat maakt het zo spannend. Ik noem wat recente voorbeelden. Half augustus kwamen de toplieden van ’s werelds 181 grootste ondernemingen, verenigd in de US Business Roundtable, met een verklaring die ronduit revolutionair was. Ze namen afscheid van het aloude principe dat ‘bedrijven in de eerste plaats bestaan om hun aandeelhouders te dienen’. In plaats daarvan erkenden ze nu dat bedrijven ‘fundamentele verplichtingen hebben jegens al hun stakeholders’. Dan hebben we het over een brede cirkel van belanghebbenden, zowel binnen als buiten de bedrijfspoorten. Nu is een verklaring natuurlijk slechts een verklaring, maar toch.

De kilte van de markt

In de Nederlandse politiek vond iets soortgelijks plaats, toen bij de jongste Algemene Beschouwingen zo goed als alle partijen zich distantieerden van het neoliberalisme, inclusief VVD en CDA. Collectief werd ‘de kilte van de markt’ gehekeld. Oude termen worden afgestoft, er schijnt weer gesproken te mogen worden over ‘volkshuisvesting’ en onlangs viel zelfs het woord ‘solidariteit’, toen het onderwijs met ­eigen voorstellen kwam voor een nieuw lesprogramma. Dat alles had ik in mijn achterhoofd toen ik afgelopen zaterdag het mooie Trouw-­interview las met Heinz Bude. De Duitse socioloog schreef een boek over solidariteit en spreekt van ‘de toekomst van een groot idee’. Een samenleving die is ingericht op de winnaars loopt vast, zegt Bude. Het is tijd om de kwetsbaarheid van iedereen te erkennen en een nieuwe solidariteit af te kondigen, ‘niet vanuit klasse of voorgegeven groep’.

Eerlijker verdeling

Als we dit serieus nemen, en dat lijkt me geen slecht idee, dan gaat het niet zomaar om een eerlijker verdeling van wat er overschiet nadat de rijken hun bonussen hebben opgestreken en de multinationals hun belasting hebben ontweken. Er moet meer veranderen. Economisch commentator Martin Wolf van de Financial Times, een krant die zich het liefst in krijtstreep laat lezen, publiceerde onlangs een analyse van wat hij ons huidige ‘rentier capitalism’ noemt. Ik vertaal dat maar even als een rentenierskapitalisme, waarbij de ‘rente’ slaat op allerlei vormen van winst waar geen prestatie tegenover staat, vermogen dat vermogen creëert en niets bijdraagt aan de samenleving. Niet de globalisering bedreigt onze economie, niet de immigratie, maar een systeem dat heeft geleid tot ‘de heilloze drie-eenheid van verlaagde productiegroei, sterk groeiende ongelijkheid en grote financiële schokken’, aldus Wolf, die het ene onderzoek na het andere citeert.

Wat we nodig hebben, is een kapitalisme – als het zo heten moet – dat de samenleving dient. In plaats van andersom.

Drie keer per week schrijft Stevo Akkerman een column waarin hij de ‘keiharde nuance’ en het ‘onverbiddelijke enerzijds-anderzijds’ preekt. Lees ze hier terug. Abonneer je op zijn column in onze mobiele app en lees hem als eerste.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden