null Beeld -
Beeld -

Plein 2

Klagen over de formatie en hup, over ‘tot de orde van de dag’

De formatie van 2021 staat nu al te boek als een bijzondere. De foto van het Omtzigtbriefje, het stuk dat Sigrid Kaag en Mark Rutte deze zomer moeten brouwen: het is in de geschiedenis nog niet eerder vertoond.

Wat wel van alle tijden is: Kamerleden die klagen over de formatie. Klagen over het gebrek aan macht en vooral tegenmacht van de Kamer, mekkeren over gebrek aan openheid, zeuren over duur en methode, zoals de stoet aan experts die informateur Mariëtte Hamer liet langskomen.

Daar weet professor Carla van Baalen alles van. Een rituele dans noemt zij dit geklaag, in haar inaugurele rede als bijzonder hoogleraar (nu hoogleraar) in de parlementaire geschiedenis aan de Radboud Universiteit in Nijmegen. Haar conclusie in 2003 luidde: klagen is van alle tijden. Ook nu is die conclusie onverkort geldig.

Neem de roep om een korte formatie en een regeerakkoord ‘op hoofdlijnen’, die ook informateur Tjeenk Willink weer liet horen. Het is een dilemma voor de Kamer: hoe meer invloed ze uitoefent op de formatie (en hoe meer de fractievoorzitters er hun stempel op drukken), des te meer is een coalitie daarna met handen en voeten gebonden aan zo’n dichtgetimmerd akkoord. Partijen die willen meeregeren zien alle afspraken liefst zwart op wit vastgelegd. PvdA’er Wim Kok keerde zich in 1986 als oppositie nog tegen zo’n bindend regeerakkoord, om in 1998 als premier het allerdikste en gedetailleerde document van meer dan honderd pagina’s te presenteren.

Openheid is er even niet bij

Het toeslagenschandaal zet de roep om openheid, om meer democratische controle nu in een bijzonder licht. Geen (regerend) politicus die in het vroege voorjaar durfde te zeggen dat het politieke proces soepeler loopt buiten het licht van de schijnwerpers. Dus vlogen de gespreksverslagen over Twitter en regende het persconferenties, waar de redactie van deze rubriek in ieder geval niet veel wijzer van werd. Inmiddels durft Rutte het weer hardop te zeggen, zonder met z’n ogen te knipperen: ‘de openheid die we allemaal zo graag willen is er de komende weken even niet bij’. Uit Van Baalens onderzoek weten we dat vroeger vooral linkse fracties tijdens de formaties maximale openheid eisten. Nu voegen ook de kleine rechtse fracties als JA21 zich in dat koor.

Tot slot het geklaag over de spelregels, waarvan een groot deel ongeschreven is. Dit gemopper klinkt traditioneel het hardst bij de fracties die naast het potje – dreigen te – piesen. Die vinden dat de formatie geen recht doet aan de uitslag van de verkiezingen ( ‘Nederland heeft recht op een rechts kabinet!’) of dat ze per se aan tafel moeten zitten (‘Ze kunnen niet om ons heen’). Eén constante wist Van Baalen wel te definiëren: het gemopper zwelt aan als een kabinet op herhaling gaat, zoals bij Lubbers II en Paars II. Dat verklaart wellicht waarom het inmiddels oorverdovend klinkt, met Rutte IV in aantocht.

Misschien een tikkeltje ontmoedigend voor de nieuwe Kamerleden: veel heeft dat geklaag in decennia niet veranderd. De kracht van rituelen blijkt groot. Dat merkte ook Caroline van der Plas van BBB, die de gebruikelijke tekst onder Kamermoties wilde veranderen. Kamerleden besluiten die sinds 1849 (!) met de zin ‘en gaat over tot de orde van de dag’. Van der Plas wilde in plaats daarvan: ‘voorts gaan wij verder met het verspreiden van gezond verstand in de Tweede Kamer’. Hoe loffelijk dit streven ook, het voorstel haalde het niet. Overigens gaat deze rubriek de komende weken over tot de orde van de vakantie. U ziet ons begin september weer terug.

Klachten over deelnemers formatie

1. koehandelaren (VVD’er in 1952)

2. komedie-spelers (CPN’er in 1966)

3. barende vrouwen (PSP’er in 1973)

De rubriek Plein 2 behandelt de belangrijke en minder belangrijke bijzaken in politiek Den Haag, beschreven door de parlementaire redactie van Trouw.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden