OpinieTbs

Kies voor een veiliger, meer motiverendtbs-systeem

De tbs-klinieken kunnen niet op een verantwoorde manier werken. Daarom moeten we toe naar een nieuw tbs-systeem, meent Okke Wisse, geestelijk verzorger in de Van der ­­Hoeven-kliniek. Hij geeft een voorzet op basis van ervaring.

De tbs-sector is onvoldoende ­toegerust om zijn taken op een verantwoorde manier te vervullen, aldus een recent rapport van de Inspectie van Justitie en Veiligheid. In de praktijk van mijn werk kom ik vier fundamentele problemen tegen die ons nopen tot nadenken over een nieuwe tbs.

• In de dure en zwaarbeveiligde Forensisch Psychiatrische Centra, zoals de tbs-­klinieken officieel heten, verblijven nu heel wat patiënten die geen extreem hoog risico voor de samenleving vormen.

• Een opgelegde behandeling zonder instemming van de patiënt, zoals de tbs nu in feite is, zorgt voor veel frustratie en draagt niet bij aan de aantrekkelijkheid van het werkveld. Er is sprake van gebrek aan per­soneel, constateert ook de inspectie.

• Veel tbs-patiënten missen een concreet perspectief.

• Een deel van de patiënten ervaart de tbs als een vorm van levenslang.

Hoe kan zo’n nieuwe tbs eruitzien?

De tbs-voordeur staat open voor wie een ernstig delict heeft begaan, een zekere recidivekans heeft en aan een psychische stoornis lijdt die – aannemelijk – mede heeft ­geleid tot het delict. Maar de mate en het tempo waarin patiënten hun vrijheden terugkrijgen, wordt nu niet bepaald door een al of niet succesvolle behandeling van hun stoornis, maar door een zorgvuldig risicomanagement. De stoornis blijkt vaak weinig invloed te hebben op de recidivekans. Ondertussen verblijven er door de criteria heel wat patiënten in de tbs-klinieken die wel aan een psychische stoornis lijden, maar geen hoge recidivekans hebben. Ze zouden beter, korter en goedkoper in een andere setting behandeld kunnen worden.

Het gebrek aan motivatie voor een behandeling bij patiënten is een tijd-, energie- en geldrovend probleem. Waarom de keuze niet bij de dader gelegd? Concreet: wat verkiest u? Twaalf jaar vastzitten met nadien een zeer hoge redicivekans of twaalf jaar een combinatie van gevangenisstraf en ­behandeling in een tbs-kliniek met een ­‘belonende’ mogelijkheid om (bijvoorbeeld) twee jaar eerder vrij te komen?

Voorwaarde voor de tweede optie is een volmondig ‘ja’ tegen de aangeboden behandeling. Tijdens die behandeling blijft, bij afnemende motivatie of medewerking, een terugplaatsing naar de gevangenis mogelijk.

Als klinieken bevolkt worden door meer gemotiveerde patiënten moet het haalbaar zijn om voor iedere patiënt een tbs-routekaart op maat te maken. Hierin staat vermeld wat het behandelaanbod is, wat er van de patiënt verwacht wordt en wat de ingeschatte behandelduur is. Geen garantie, maar wel een inspanningsverplichting en bovenal een zeker houvast voor de patiënt.

Bredere en betere risicotaxatie

Zonder tbs krijg je na je straf, ondanks een hoog recidiverisico, je vrijheid zomaar terug. Met tbs is dat onmogelijk. Voor sommige patiënten is tbs daarom een verkapte vorm van levenslang.

Laat ik een gewaagd voorstel doen: als ­iemand na een afgesloten tbs-behandeling of een uitgezeten gevangenisstraf een hoge recidivekans op ernstige delicten blijkt te hebben, moet de rechtbank op instigatie van de officier van justitie kunnen bepalen onder welke voorwaarden diegene in vrijheid kan worden gesteld. De rechter moet dan over de ultieme mogelijkheid beschikken om iemand, ook tegen zijn wil, op te nemen in een gesloten behandel- of verblijfsinstelling.

Dat kan nu al, op basis van een psychiatrische diagnose, via de Wet verplichte ggz. Het lijkt mij wenselijk dit in bepaalde gevallen ook op grond van een gevalideerde risicotaxatie mogelijk te maken.

Natuurlijk blijft zo het probleem bestaan dat een opgelegde behandeling zonder instemming weinig kans van slagen heeft. Maar de betrokkene heeft, met de hier voorgestelde gang van zaken, alle reden om mee te werken aan het traject dat hij of zij krijgt aangeboden.

Waar het niet mogelijk blijkt om het risico voldoende te verlagen, kan de rechter de veiligheid van de samenleving boven het recht op individuele vrijheid stellen.

Nu beslissen hulpverleners

Ik kan me goed voorstellen dat dit voorstel op juridische en ethische bezwaren stuit. Maar het is wel wat er al sinds jaar en dag in de tbs-klinieken gebeurt! En degenen die deze ingrijpende beslissingen nemen, in de vorm van adviezen aan de rechtbank, zijn hulpverleners.

Mij komt het voor dat een zo precaire ­afweging tussen de veiligheid van de samenleving en de rechten van een individueel mens, voluit toekomt aan de officier van justitie en de rechter. En dat zou dan zowel na een afgesloten tbs-behandeling als na een uitgezeten gevangenisstraf mogelijk moeten zijn.

Lees ook:

Tbs’er die de fout ingaan, verliezen niet langer automatisch een jaar recht op verlof

De minister moet ingrijpen in het tbs-systeem, stelt de Inspectie van Justitie en Veiligheid. De druk op behandelaars is onverantwoord groot, onder meer door te veel regels.

Als de gemeente over openbare orde begint, dan is het voor de tbs-kliniek einde verhaal

De Rooyse Wissel opent opnieuw buiten de tbs-kliniek een woonlocatie voor patiënten die al ver in hun traject zitten. De wachtlijsten elders zijn te lang. Verzet van gemeenten en buurtbewoners blijft een pijnpunt.

Hoe laat je een tbs’er terugkeren in de samenleving die tegen hem beschermd moet worden?

Een tbs-maatregel wordt soms gezien als de manier om iemand zo lang mogelijk van de straat te houden. Ondertussen werkt de branche hard om tbs’ers een leven buiten de kliniek te geven. Staat dat op gespannen voet met elkaar?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden