Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Kan Trump de noodtoestand afkondigen om zijn zin te krijgen?

Opinie

Bas den Hond

Trump spreekt journalisten toe in de tuin van het Witte Huis. © REUTERS
Column

Kan Donald Trump de noodtoestand uitroepen en aan de slag gaan met zijn muur aan de grens met Mexico? Vrijdag suggereerde hij het, na het mislukken van een onderhandelingsronde met de leiders van Democraten en Republikeinen in het Congres. Ook zondag kwam er geen vergelijk in zicht over die muur, waar Trump vijf miljard dollar voor eist maar de Democraten hoogstens een symbolische dollar voor willen geven. 800.000 federale ambtenaren keken aan tegen nog een week zonder salaris.

Kan Trump een doorbraak forceren met een machtsgreep? Mooi niet, zegt hoogleraar recht Bruce Ackerman van de Yale universiteit. Hij concentreert zich in een analyse in The New York Times op het inzetten van militaire middelen, materieel en mankracht om de grens te blokkeren en er de muur te bouwen. Dat is waar Trump vooral aan lijkt te denken, maar dat druist volkomen in tegen de grondwettelijke traditie in de VS.

Lees verder na de advertentie

Een wet uit 1956 maakt het strafbaar om leger of luchtmacht te gebruiken om het naleven van wetten in het land zelf af te dwingen. Alleen het Congres kan daar een uitzondering op toestaan. Een wet uit 1981 zegt het nog duidelijker: personeel of materiaal van leger, marine, luchtmacht of korps mariniers mag niet gebruikt worden bij ‘doorzoekingen, inbeslagnames, arrestaties of soortgelijke activiteiten’. Met andere woorden: het leger mag nooit een politiemacht worden. En Amerika geen politiestaat.

Speciale bevoegdheden

Nood breekt wet, en in 2005 stond het Congres het inzetten van het leger toe bij ‘belangrijke noodsituaties’. Dat was na het overstromen van New Orleans door orkaan Katrina. In 2008 werd die maatregel trouwens weer ingetrokken. Als Trump besluit dat hij eenzijdig de opdracht mag geven tot het bouwen van de muur, schendt hij dus diverse wetten, en zijn militairen mogen die opdracht niet opvolgen, anders worden ze zelf strafbaar, concludeert Ackerman.

Maar hij is veel te optimistisch, denkt Elizabeth Goitein van het Brennan Center for Justice, een instituut van de Universiteit van New York. Er zijn tientallen andere wetten die de president nog steeds de bevoegdheid geven om een noodtoestand af te kondigen, schrijft ze in The Atlantic. Die geven hem bij elkaar in 123 gevallen speciale bevoegdheden.

Gestaakt

Veel daarvan liggen op economisch terrein, als het gaat om het beschermen van industrieën en het opleggen van sancties aan landen of organisaties. En die bevoegdheden zijn niet oneindig groot. In 1953 wilde president Harry Truman de staalindustrie nationaliseren omdat er gestaakt werd – het Hooggerechtshof verbood het.

Er blijft nog genoeg over. Sinds de laatste keer dat het Congres het juridische arsenaal van de president opschoonde, met de National Emergencies Act uit 1976, zijn er tientallen noodtoestanden afgekondigd over allerlei onderwerpen, waarvan er maar liefst dertig op dit moment van kracht zijn. De wet schrijft voor dat het Congres elk half jaar moet stemmen over de vraag of een noodtoestand moet blijven gelden, maar in de praktijk gebeurt dat nooit.

‘Het misbruiken van de bevoegdheden van een noodtoestand is een standaard strategie onder leiders die hun macht willen behouden’

Goitein

Als de president wil, kan hij ver gaan, betoogt Goitein. Hij kan het internet deels of geheel lamleggen als hij dat in het nationaal belang vindt. Hij kan Amerikanen betitelen tot gevaar voor het land, waarna niemand meer zaken met hen mag doen of ze werk geven. 

En hij mag, denkt ze in tegenstelling tot Ackerman, wel degelijk afkondigen dat er ergens een opstand is, en het leger sturen om de orde te bewaren. Deed Eisenhower dat niet toen in 1957 Arkansas geen zwarte kinderen op gewone scholen wilde toelaten? Deed George H.W. Bush dat niet toen er in 1992 rellen uitbraken in Los Angeles, na de mishandeling van een zwarte man door de politie?

Angstwekkend scenario

Trump speelt soms openlijk met de gedachte dat ook te doen. Hij riep bijvoorbeeld Chicago op een einde te maken aan de vele moorden daar, anders zou hij ‘de feds’ wel sturen. Of dat de federale politie of het leger was, zei hij er niet bij.

Goitein eindigt haar artikel met een angstwekkend scenario. Het is eind 2019, een jaar voor de presidentsverkiezingen. Trump is in juridische en electorale problemen. Maar hij roept de noodtoestand uit over een zogenaamd dreigende oorlog met Iran, beveelt de sluiting van kritische websites, onderdrukt protesten met behulp van de nationale garde, beweert dat er geweld dreigt bij de stembureaus en wint de verkiezingen alsnog dankzij een lage opkomst van Democraten.

“Dit scenario mag extreem klinken. Maar het misbruiken van de bevoegdheden van een noodtoestand is een standaard strategie onder leiders die hun macht willen behouden”, schrijft Goitein. “Autoritaire leiders die Trump openlijk heeft gezegd te bewonderen, zoals Rodrigo Duterte van de Philippijnen en Recep Tayyip Erdoğan van Turkije – zijn die weg gegaan.”

Noodtoestand in een tweet

Ook Bruce Ackerman, die veel minder juridische ruimte ziet voor een president die zijn eigen gang gaat, is bezorgd, omdat dat soort overwegingen de Amerikaanse president vermoedelijk niets kunnen schelen. Als Trump het leger wil inzetten, zou hij volgens Ackerman op zijn minst een officiële opinie moeten vragen van het ministerie van justitie over de wettigheid van zijn voornemen, zodat de militairen die de opdracht krijgen, weten waar ze aan toe zijn.

“Maar we kennen deze president goed genoeg om te weten dat dat niet gaat gebeuren. In plaats daarvan zal hij vermoedelijk de meest onverantwoordelijke weg kiezen die er maar is en zijn ‘nationale noodtoestand’ afkondigen in een tweet.”

Lees ook:

Einde shutdown nog niet in zicht: Trump ‘overwoog’ noodtoestand uit te roepen

De Democraten in het Congres zijn vastbesloten om Trump zijn grensmuur niet te geven. Trump is nog altijd vastbesloten om hem te bouwen. Intussen blijft de overheid dicht.

VS beginnen effect van shutdown te voelen

Toeristen die naar een nationaal park willen, staan voor een gesloten hek, of moesten het daar doen zonder toiletten. Ambtenaren die in januari geen salaris dreigen te krijgen, uitten hun zorgen over de rekeningen van die maand. 

Deel dit artikel

‘Het misbruiken van de bevoegdheden van een noodtoestand is een standaard strategie onder leiders die hun macht willen behouden’

Goitein