null

OpinieMoreel kompas

Juristen bij uitvoeringsorganisaties hebben geen moreel kompas nodig, maar redelijkheid en billijkheid

Beeld

Wettelijke regels kunnen nooit alle praktijksituaties voorzien. Neem daarom de begrippen ‘redelijkheid en billijkheid’ op in de Algemene wet bestuursrecht, adviseert Paul van Grinsven. Dan is er ruimte voor de menselijke maat.

Een lector recht & rechtvaardigheid en een lector legal management houden een pleidooi voor het scherper afstellen van een moreel kompas bij juristen van overheidsorganisaties (Opinie, 26 mei). Een kompas kent echter een kardinaal probleem: de magneetnaald beweegt zich vrij, afhankelijk van de richting die je uitloopt. Na de Bulgarenaffaire wees bij politici en uitvoerders het moreel kompas in één richting: aanpakken die fraude! In de jaren tachtig ondervonden kwaadwillende, calculerende burgers geen enkele tegenwerking van naïeve ambtenaren. In beide situaties meenden uitvoerders en politici het juiste te doen. Wie dat bestreed, leed geheid aan een morele stoornis.

Ten onrechte. De moraal hoeft namelijk niet per se goed te zijn en is bovendien tijdgebonden. Daarom kun je beter teruggrijpen op rechtsfilosofische concepten die een meer concrete en objectieve methodiek bieden voor de uitvoeringspraktijk.

Aristoteles

Besef dat wettelijke regels onmogelijk alle praktijksituaties kunnen voorzien. Om daar mee om te gaan heeft Aristoteles het begrip ‘redelijkheid en billijkheid’ bedacht, zoals dat ook is opgenomen in ons Burgerlijk Wetboek. Dat is geen vaag begrip. Redelijkheid is ‘de geest als tegenstelling van de letter van de wet’ en billijkheid ‘een correctief op de wet, waar deze door algemeenheid tekort schiet’.

Omdat een vergelijkbare bepaling in de bestuursrechtelijke wetten ontbreekt, zullen overheidswerknemers die redelijkheid en billijkheid moeten toepassen via de algemene beginselen van behoorlijk bestuur, de geboden discretionaire ruimte of via de invulling van de spaarzaam voorkomende hardheidsclausule.

Fingerspitzengefühl

Niettemin is het van groot belang om bij de huidige kabinetsformatie harde afspraken te maken over invoering van een algemene bepaling over ‘redelijkheid en billijkheid’ in de overkoepelende Algemene wet bestuursrecht. Daarmee voorkom je dat je in al die bestuursrechtelijke wetten een aparte hardheidclausule moet opnemen om recht te doen aan de menselijke maat. Met zo’n algemene bepaling in de hand kunnen de overheidswerknemers voortaan hun fingerspitzengefühl nog meer verfijnen.

Wie weleens op wandel- of autovakantie is geweest in Engeland of Wales herkent meteen de prachtige metafoor van de Engelse filosoof Thomas Hobbes: wetten moeten zijn als heggen langs de wegen. Die moeten je niet in de weg zitten maar wijzen je de weg. Zonder moreel kompas of morele stoornis.

Lees ook:

Juristen bij uitvoeringsorganisaties moeten hun moreel kompas scherper stellen

Juristen bij overheidsorganisaties moeten kritischer kijken naar de beslissingen die ze nemen. De Toeslagenaffaire laat zien dat zij meer oog kunnen houden op de menselijke maat, betogen Gerdo Kuiper en Arnt Mein.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden