Column Stevo Akkerman

Je zou zomaar kunnen denken dat wij elkaar bij voorkeur niet naar de keel vliegen

Het begon met de Europese verkiezingen. Partijen die de retoriek van de oorlog voerden dan wel anderen de middelvinger wilden geven, bleken het in ons land onverwachts af te leggen tegen de redelijkheid die zowel ter linker- als ter rechterzijde te vinden was. Daarna volgde de instemming van de vakbonden met het pensioenakkoord, ook met onverwacht grote marges. En deze week publiceerde het Sociaal en Cultuur Planbureau (SCP) het onderzoek ‘Denkend aan Nederland’, waaruit je zomaar zou kunnen opmaken dat wij elkaar bij voorkeur niet – ik herhaal: niet – naar de keel vliegen.

Zou het land dan toch niet louter bestaan uit kloven, was er zoiets als een verstandig midden en was dat midden veel groter dan we tot dusver hadden aangenomen? Het kostte me enige moeite om dat tot me door te laten dringen. Waarschijnlijk omdat ik net op Twitter de onversneden antisemitische reacties had gelezen op het nieuws dat NS compensatie gaat betalen voor het transporteren van Joden naar de nazi-concentratiekampen. Maar Twitter is de samenleving niet, netzomin als Facebook of de media of de politiek.

Archetypes

Het SCP ging na wat de Nederlandse identiteit is, of althans wat de Nederlanders daar zelf onder verstaan. Dat leverde een samenraapsel op van symbolen en tradities, naast kernwaarden als vrijheid en democratie. Je zou die categorieën tegenover elkaar kunnen zetten, en dan zijn de liefhebbers van de tradities de mensen die op partijen als VVD, CDA en FvD stemmen, terwijl de burgerlijke vrijheden het meest worden gewaardeerd door D66- en GroenLinks-types. Soms staan deze twee groepen, door het SCP ‘archetypes’ genoemd, zelfs letterlijk tegenover elkaar, zoals wanneer het gaat om Zwarte Piet, hét sjibbolet van onze tijd.

Maar veel interessanter is de SCP-conclusie dat maar weinig mensen samenvallen met een van beide archetypen. De meesten zweven er een beetje tussenin, en dat betekent ook dat er een flinke overlap zal zijn. “We zijn het in de grond behoorlijk met elkaar eens over wat Nederland tot Nederland maakt”, aldus het SCP. Dat lijkt me goed nieuws, niet omdat ik denk dat we het over zoveel mogelijk zaken eens moeten zijn, integendeel: de democratie is de acceptatie van verschillen en de kunst van het beschaafde botsen. Maar dat is wel de crux: dat we botsen binnen de grenzen van een democratische beschaving. Dan hebben we het zowel over wetten die ieders vrijheid garanderen als over een mentaliteit die de ander zijn vrijheden ook gunt.

De maat der dingen

De schrille toon in het publieke debat doet anders vermoeden, maar volgens SCP-directeur Kim Putters is die mentaliteit bij de meeste burgers wel degelijk aanwezig. In ‘polarisatie’ zien zij de grootste bedreiging, en ook als ze zich zorgen maken over de islam, verdedigen ze de vrijheid van godsdienst. Natuurlijk zijn er ook die dat niet doen, maar we moeten niet doen alsof zij de meerderheid vormen. De verongelijkte en boze Nederlander, waar te veel politici hun strategie op af willen stemmen, is niet de maat der dingen.

Drie keer per week schrijft Stevo Akkerman een column waarin hij de ‘keiharde nuance’ en het ‘onverbiddelijke enerzijds-anderzijds’ preekt. Lees ze hier terug.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden