Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Je zendt geen uilen naar Athene als je oproept tot heruitvinding van de democratie

Opinie

Hans Goslinga

Hans Goslinga. © Trouw
Column

In 1938 trok de Duitse schrijver in ballingschap Thomas Mann door Amerika om de lof te zingen van de democratie. 

Hij wilde uiteraard geen uilen naar Athene dragen, maar dat belette hem niet in vijftien steden een rede van Cubaanse lengte te houden, die neerkwam op een speurtocht naar het wezen van deze staats- en vooral beschavingsvorm.

Lees verder na de advertentie

Mann vond de rechtvaardiging om de Amerikanen daarbij te betrekken in de ervaring dat je een waardevol bezit moet koesteren en niet voor vanzelfsprekend moet houden. Het gevaar van verwaarlozing lag altijd op de loer, zelfs in het thuisland van de moderne democratie.

Sleutelzin

Natuurlijk had Mann, die twee jaar eerder zijn vaderland was ontvlucht, ook een politiek doel. Hij wilde de geesten in Amerika rijp maken voor strijd tegen het oprukkende fascisme in Europa. De titel van zijn rede liep daar, al dan niet bewust, op vooruit: De toekomstige overwinning van de democratie.

Het had hem, gezien de depressief makende toestand op het oude continent, moeite gekost die titel te kiezen. "De Europese democratie lijkt in haar morele zwakte elk optimisme te verbieden."

Is Blok nog wel een liberaal of een afvallige die PVV en Forum voor democratie graag in hun gelederen wilden opnemen?

Het lijkt me een sleutelzin om de politieke dynamiek in die dagen te begrijpen: het tanende vertrouwen in de democratie, de verleiding van een andere orde die, in de woorden van Thomas Mann, 'de charme van het nieuwe' meevoerde, waarvoor in zijn ogen de mens altijd gevoelig is.

Het is niet onwaarschijnlijk dat de Duitse schrijver, had hij de rede in onze dagen gehouden, van politieke correctheid zou zijn beschuldigd. Kost het in het drukkende publieke klimaat al moeite optimisme uit te dragen, het wordt ook nog eens gelijkgesteld aan wegkijken van problemen. Je zag de dynamiek waarop Mann doelde terug in het Kamerdebat over de omstreden opmerkingen van minister van buitenlandse zaken Blok over de multi-etnische samenleving.

Dat debat ging aan de oppervlakte om de positie van de minister (kon hij nog wel door?), maar daaronder woelden existentiële vragen over de democratie, zowel het wezen daarvan als het oplossend vermogen. Blok uitte daarover zijn twijfel: de multi-etnische samenleving is gedoemd te mislukken, omdat het in de genen van de mens zit om niet met andere groepen dan de vertrouwde een vreedzame samenleving te vormen.

Is Blok nog wel een liberaal of een afvallige die PVV en Forum voor Democratie graag in hun gelederen wilden opnemen? Als de liberalen iets op hun conto kunnen schrijven is het de (her)uitvinding van de democratie, het wonder van beschaving dat steunt op, zoals Mann zei, de onverbrekelijke trits van vrijheid, recht en waarheid.

Denkend mens

Mann had te maken met een directe en concrete belager, het fascisme, dat later in 1938 zijn ware, gewelddadige gezicht liet zien. Die belager kon de menselijke zwakheid nog gemakkelijk exploiteren in een democratische wereld die werd afgeschilderd als 'afgeleefd, vermoeiend en onmachtig'. Het verschil met nu is dat de democratie zich voluit heeft bewezen als hoeder van vrede, veiligheid en welvaart. Burgers zijn beter geïnformeerd en weerbaarder.

Toch drukken tegenkrachten op de zwakke punten, zoals de ontoereikende slagvaardigheid tegenover grote sociale problemen, voorop de migratie. Mann zocht daarop het antwoord in de oproep van de Franse filosoof Henri Bergson 'Handel als een denkend mens, denk als een handelend mens'.

Hoe zou Thomas Mann nu een rede in Amerika zijn begonnen?

Mann vond dat een diep-democratische slogan, omdat zij het politiek leiderschap dwingt tot beloften die het kan waarmaken binnen democratische grenzen, dat wil zeggen: niet ten koste van de menselijke waardigheid en de geestelijke vrijheid van alle burgers. Ik denk dat ook zo het 'Wir schaffen das' van Angela Merkel moet worden verstaan, niet in de zin dat je, zoals populisten beloven, allerlei problemen in een handomdraai of met rigide ingrepen als het bouwen van een muur kunt oplossen.

Hoe zou Thomas Mann, had hij nog geleefd, nu een rede in Amerika zijn begonnen? Hij prees tachtig jaar geleden de Verenigde Staten als 'het klassieke land van de democratie'; het land waar de democratische manier van denken en omgang met elkaar als diepgewortelde overtuiging thuis zijn. 

Dat ethos is zeker nog aanwezig, gezien de open brief waarin een anonieme 'hoge functionaris' in het Witte Huis zijn zorgen uit over het presidentschap van Trump. Zijn grootste zorg: 'We zijn als natie diep met hem gezonken en hebben toegestaan dat ons debat is ontdaan van beschaving'.

Dat lijkt me de kern van de zaak: je zendt geen uilen naar Athene als je oproept tot heruitvinding van de democratie als tegenkracht aan het stamdenken, dat Trump aanwakkert en dat Blok voor onvermijdelijk houdt.

Hans Goslinga schrijft elk weekend een beschouwing over de staat van onze politiek en onze democratie. Lees al zijn stukken in ons dossier.

Lees ook:

De democratie verkeert in een recessie, maar is echt nog niet verloren

Kort na de ineenstorting van het communisme verkondigde de Amerikaanse politieke denker Francis Fukuyama het 'einde van de geschiedenis'. 

Deel dit artikel

Is Blok nog wel een liberaal of een afvallige die PVV en Forum voor democratie graag in hun gelederen wilden opnemen?

Hoe zou Thomas Mann nu een rede in Amerika zijn begonnen?