column

Je bereikt de laag opgeleide kiezer ook niet met een referendum

Beeld Maartje Geels

Een aantal weken gelden beklaagde PVV-leider Geert Wilders zich op de radio over de democratische gezindheid van het derde kabinet-Rutte. Rutte heeft, aldus Wilders, een meerderheid van welgeteld één zetel, maar legt zijn wil op aan alle Nederlanders.

Een mooiere illustratie van de tegenstelling tussen een democratische rechtsstaat en een autoritaire democratie is niet mogelijk. Kennelijk is voor een democratische rechtsstaat meer nodig dan een meerderheid, die besluiten neemt.

De ironie is dat nu juist Wilders zich tot nu toe altijd een warm voorstander toonde van een autoritaire democratie, zeker als zijn PVV zich bij die meerderheid bevond, dan wel zal bevinden. Sterker, zeker als de opiniepeilingen gunstig waren voor Wilders maakte hij graag onderscheid tussen formele, bij verkiezingen geconstateerde meerderheden en mogelijke meerderheden, zoals uit opiniepeilingen zouden blijken. Was het in het laatste geval gunstig voor hem, dan was het volgens Wilders een doorslaggevend argument om te doen wat hij voorstond.

De helft plus één

De staatscommissie parlementair stelsel stelt in haar eindrapport dat het gevaar van een autoritaire democratie, dat wil zeggen een democratie waarin inderdaad de helft plus één alles beslist en minderheden dus totaal genegeerd kunnen worden (en bijvoorbeeld de grondwettelijke recht op godsdienstvrijheid niet geldt), weliswaar niet acuut is, maar daarmee niet minder reëel. Echt anti-democratische, dat wil zeggen totalitaire systemen verheerlijkende, ideologieën zijn gemakkelijk te identificeren. Maar ideologieën die een autoritaire democratie voorstaan, meestal ideologieën die de heersende elite uitdagen en stellen ‘het volk’ te begrijpen en te vertegenwoordigen, vormen uiteindelijk een zelfde gevaar. Het tweede deel van de titel van het eindrapport ‘Lage drempels, hoge dijken’ verwijst naar dit gevaar.

Het eerste deel van de analyse van Remkes gaat mede over de vraag in hoeverre het parlementair stelsel nog representatief is. Nogal, zou je zeggen. Dertien partijen zijn er maar liefst vertegenwoordigd in de Kamer, het aantal partijen dat aan Kamerverkiezingen meedoet is een veelvoud daarvan. Nergens is de drempel zo laag als in Nederland om te participeren in de volksvertegenwoordiging en daarmee de mening van een deel(tje) van de kiezers te laten horen.

Toch is de laag opgeleide kiezer slecht vertegenwoordigd, stelt de commissie waarschijnlijk terecht. Apathie is een verschijnsel dat niet alleen de politiek bedreigt. Om de oplossing in ieder geval deels te verwachten van nieuwe instrumenten als het bindend correctief referendum of de gekozen formateur is echter maar de vraag. Bereik je een steeds apathischer kiezer door hem te vragen nog vaker naar de stembus te gaan?

De premisse bij die oplossingen is dat apathie veroorzaakt wordt door het gevoel niet vertegenwoordigd te zijn. Dat is maar zeer de vraag. Was er dan in de tijd van de verzuiling wel een algemeen gevoel dat iedereen overal en altijd op het hoogste politieke niveau vertegenwoordigd werd? Of was minder betrokkenheid in een veel hiërarchischer opgebouwde samenleving een veel minder groot probleem?

Het bezwaar van het eindrapport van de commissie-Remkes is dat brede maatschappelijke ontwikkelingen moeten worden teruggebracht naar oplossingen binnen het formele politieke stelsel. Dat is geen kritiek, want de commissie kon niet anders. Het is wel een (onontkoombare) fundamentele zwakte. Je zou willen dat er een ideaal politiek stelsel is dat grote maatschappelijke problemen kan helpen oplossen. Helaas, zo werkt het niet.

Lex Oomkes is senior politiek redacteur bij Trouw, en schrijft wekelijks een column. U leest ze op trouw.nl/lexoomkes.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden