OpinieHolocaust

Ja, de excuses van Rutte zijn laat, maar ze bieden een nieuw vertrekpunt

De Nederlandse overheid heeft verantwoordelijkheid genomen voor die periode waarin er een bezettende macht was. Terecht en niet te laat, meent Ruben Vis, algemeen secretaris van het Nederlands-Israëlitisch Kerkgenootschap.

Minister-president Rutte heeft excuses aangeboden voor het optreden van de overheid in de Tweede Wereldoorlog jegens de Joodse bevolking. Een historisch gebaar en na 75 jaar een moedige stap. Excuses omdat ‘de Nederlandse regering tekort is geschoten als hoeder van recht en veiligheid’. Komen de excuses eindelijk, laat, te laat of is deze verontschuldiging juist nu noodzakelijker dan ooit?

Eindelijk excuses, maar daarmee krijgen we alles en iedereen die we als Joden verloren hebben, niet terug. Dat is ook niet de betekenis van verontschuldiging. Verontschuldigen is geen herstel, het is een uiting voor niet meer omkeerbaar gedrag.

Laat, want de omvang van het verlies was zodanig dat het onomstotelijk was. Dus waarop moest worden gewacht? Op de erkenning van het aandeel van de Nederlandse overheid in de grootste mensenrechtenschending die ooit in Nederland heeft plaatsgevonden. Zo omvangrijk dat het bijna niet anders kan dan dat de Nederlandse overheid, ook al was het land bezet, daar een aandeel in heeft gehad.

Te laat, ja, omdat het uitblijven ervan gelijk op gaat met de afwezigheid van begrip voor de eigen aard van de Joodse gemeenschap als het gaat om ‘vanaf de bevrijding en verder’. Voor de Joodse gemeenschap geldt vanaf de bevrijding een we were liberated, but are we free? Een vraag die de Nederlandse samenleving zich niet stelde. Waar de Nederlandse overheid tijdens de oorlog jegens de Joodse bevolking heeft gefaald in haar rol van hoeder van recht en veiligheid, heeft de overheid en met haar de samenleving in bijna al haar facetten, na de oorlog te vaak gefaald in het tonen van begrip en het uitvoering geven aan begrip. Waren de excuses eerder gekomen, dan was het naoorlogs beleid en gedrag van overheidswege daar ook op gebaseerd geweest.

Tesjoeva

De daad van premier Rutte op de internationale Holocaust-dag heeft van die dag, 75 jaar na de bevrijding van Auschwitz, een soort Grote Verzoendag gemaakt. Jom Hakippoeriem, Grote Verzoendag, is het slot van een jaarlijks proces waarin Joden introspectie plegen, nagaan wat je het afgelopen jaar verkeerd hebt gedaan, zowel jegens je medemens als jegens God. Dat proces heet tesjoeva, inkeer. Tesjoeva is een diepingrijpend geestelijk proces dat moed vraagt. Premier Rutte en de regering hebben ook een dergelijk traject afgelegd. Culminerend in de excuus-boodschap van afgelopen zondag. Zoals het tesjoeva-proces culmineert in onze Grote Verzoendag. Die dag heet Jom Hakippoeriem: dag van verzoeningen. Meervoud dus. Waarom? Omdat het verzoening betreft voor de levenden én voor de doden. De doden, dat zijn onze verwanten, geloofsgenoten, leden van ons kerkgenootschap, die in de Shoah zijn vermoord en die we, met de premier, gedenken. En het zijn de overlevenden die sindsdien zijn gestorven zonder dat excuses hen hebben bereikt.

Ja, het had eerder gekund, ja, het had eerder gemoeten en ja, het is laat, heel laat. Nee, het is niet te laat. Jom Hakippoeriem, dag van verzoeningen, verzoening met de levenden en verzoening met de gestorvenen. Met dit excuus opent een nieuwe fase in de relatie van de Nederlandse overheden met de Joodse gemeenschappen. In alles waarin de overheid ons tegemoet treedt of wij een beroep op de overheid zullen doen, zal het excuus voortaan vertrekpunt zijn. Een nieuw vertrekpunt dus, zoals we na Jom Hakippoeriem een nieuwe start maken. In het Jodendom wordt de metafoor van inschrijving in het boek gebruikt, het boek van het leven, het boek van excuus en vergiffenis. Het boek van de Shoah is niet dicht, nooit dicht. Met de moedige excuusverklaring van de minister-president is in het boek een bladzijde omgeslagen.

Lees ook:

Premier Rutte biedt excuses aan voor houding regering ten aanzien van Holocaust

Premier Mark Rutte heeft zondag excuses aangeboden voor de Nederlandse houding ten aanzien van de Jodenvervolging in de Tweede Wereldoorlog.

De excuses van Rutte markeren een omslag

Het moest 75 jaar duren alvorens een lid van de Nederlandse regering de moed had aan zelfreflectie te doen en, op grond daarvan, bereid was aan de Joodse gemeenschap ­excuses te maken voor ‘het handelen van de Nederlandse overheid in de Tweede Wereldoorlog’.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden