ColumnIrene van Staveren

Is het echt zo'n ramp als KLM failliet gaat?

Weet u het nog? Hoe twaalf jaar geleden ABN Amro werd genationaliseerd en ING een kapitaalinjectie nodig had? En een paar jaar later ook SNS Reaal overgenomen werd door de staat? En dat DSB ter ziele ging zonder staatsteun? Nu krijgt een ander grootbedrijf flinke staatssteun: KLM. Waarom? Omdat het eigenlijk ook too-big-to-fail is. Als onze blauwe trots omvalt, wordt de bodem onder Schiphol weggeslagen. En als Schiphol omvalt dan kost dat, samen met KLM, niet alleen veel banen, maar is er een kans dat een aantal grote buitenlandse bedrijven zich uit ons land terugtrekt.

Althans, dat is het verhaal. Klopt dat wel? Dat kunnen we checken met behulp van het economische concept van opportunitykosten. Dat zijn de kosten van de optie die je niet kiest. Stel, KLM gaat failliet. Gaan dan echt die tienduizenden banen verloren? Of stapt er dan een andere luchtvaartmaatschappij in het gat, die gaat uitbreiden en meer personeel nodig heeft? Dat laatste is waarschijnlijk. Tegelijk is het zo dat we ons als land hebben gecommitteerd aan milieudoelen, zoals de verlaging van CO2-uitstoot, stikstofuitstoot en beperking van geluidsoverlast en fijnstof. Daarom zal er waarschijnlijk niet zoveel meer gevlogen worden de komende jaren. Zeker als de spoorverbindingen met grote Europese steden beter worden zoals de Europese Commissie wil.

Het kabinet had veel strengere eisen aan de steun moeten stellen

Stel nu dat Schiphol failliet zou gaan. Ook dan is het waarschijnlijk dat er een doorstart komt, want de overheid is eigenaar. Het is ook nogal absurd te verwachten dat de vliegvelden van Rotterdam, Lelystad en Eindhoven het gat kunnen vullen. Kortom, de opportunitykosten van staatssteun aan KLM zijn niet het totaal aan verloren economische activiteit en banen, maar veel minder. En nog minder als we de milieuschade en overlast voor omwonenden van KLM en Schiphol meerekenen. Om deze twee redenen had het kabinet veel strengere eisen aan de steun moeten stellen. Een gemiste kans. Zeker nu ook andere landen hun ‘eigen’ maatschappij met miljarden steunen, zoals Duitsland en Finland – en Frankrijk natuurlijk. Zo wordt overcapaciteit letterlijk in de lucht gehouden.

Maar er is nog een les te trekken uit de staatssteun aan KLM. Namelijk uit de reactie van de kleine concurrenten die geen staatsteun krijgen, zoals Ryan Air. Die klagen over concurrentievervalsing. Nu speelt die prijsvechter met zijn tientjesvluchten ook geen schoon spel met het uitknijpen van het eigen personeel. Maar de Ierse vliegmaatschappij heeft wel een punt, gezien de waarschijnlijk veel lagere feitelijke opportunitykosten van de redding van KLM dan waarover gesproken wordt. Ryan Air heeft zelf trouwens helemaal geen steun nodig, verkondigde de directeur zaterdag trots in deze krant: ze hebben een flinke financiële buffer en kunnen het nog wel even uitzingen. (Inderdaad, ze hadden dus voldoende ruimte om de piloten en het cabinepersoneel fatsoenlijk te betalen.)

Waarom zo’n hoge buffer en waarom heeft KLM die niet? Omdat Ryan Air heel goed weet dat ze nooit door de overheid gered zullen worden – daar zijn ze te klein voor. Ze weten dondersgoed dat ze zelf hun broek moeten ophouden. Laat dat een les zijn. Twaalf jaar geleden de bankensector, nu de luchtvaartsector. Ze zijn beiden veel te geconcentreerd geworden, zonder dat de overheid daar een stokje voor heeft gestoken.

En het zijn niet de enige sectoren met too-big-to-fail- risico’s – denk bijvoorbeeld aan de media of de farmaceutische industrie. Het wordt tijd dat de blaffende marktwaakhonden af en toe eens bijten.

Irene van Staveren is hoogleraar ontwikkelingseconomie aan de Erasmus Universiteit. Voor Trouw schrijft ze om de week een column over economie. Lees ze hier terug.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden