OpinieToeslagenaffaire

Is de de Raad van State in staat zelf lering te trekken uit de toeslagenaffaire?

null Beeld
Beeld

De Raad van State kondigt aan onderzoek te gaan doen naar de eigen uitspraken, dit naar aanleiding van de toeslagenaffaire. Is hij wel in staat tot grondig zelfonderzoek, vraagt oud-hoogleraar Rechtsgeleerdheid Albert Koers zich af. Het gedachtegoed van de Raad van State, die er a priori vanuit ging dat de overheid rechtmatig handelde, is juist de oorzaak van het probleem geweest.

De commissie Kinderopvangtoeslagen oordeelde hard over de Raad van State: “De bestuursrechtspraak heeft zijn belangrijke functie van (rechts)bescherming van individuele burgers veronachtzaamd”. Even hard is de conclusie van prof. mr. S.E. Zijlstra, door de commissie aangetrokken om de uitspraken van de Raad van State te analyseren: “De aard van de toetsing die de Afdeling hier pleegde komt, bezien vanuit het evenredigheidsbeginsel, neer op geen toetsing”.

Het is daarom terecht dat de Voorzitter van de Afdeling bestuursrechtspraak, Bart Jan van Ettekoven, in een interview in Trouw van 9 januari aankondigt dat de Raad onderzoek gaat doen naar de eigen uitspraken. Uniek en verheugend, denk je bij eerste lezing. Of toch niet, want waar gaat dat onderzoek eigenlijk over? “Om te zien of er naast de toeslagenaffaire mogelijk meer terreinen zijn waar de burger disproportioneel last heeft gehad van strenge wetgeving.” Het gaat dus over al te strenge wetgeving en niet over de rol van de Raad van State als zodanig!

Niettemin neem ik graag aan dat de Raad niet schroomt om kritische vragen te stellen over het eigen functioneren, maar waarom zijn die vragen dan niet de kern van het onderzoek? Want dit zou toch de kernvraag moeten zijn: waarom heeft de Afdeling bestuursrechtspraak individuele burgers jarenlang in de steek gelaten? Hier, maar ook op andere terreinen.

A priori rechtmatig

Van Ettekoven doet één uitspraak waarin het antwoord op die vraag besloten ligt: “Zo werkt het bestuursrecht in algemene zin. Dat gaat ervan uit dat overheidsinstanties rechtmatig te werk gaan en de wet uitvoeren.” Dank je de koekoek, zou ik zeggen, want dan sta je als burger al op voorhand op verlies. Dan hoeft, zoals Zijlstra concludeert, de bestuursrechter het handelen van overheden niet meer te toetsen: dat is immers a priori rechtmatig.

Die uitspraak van Van Ettekoven is geen ‘slip of the tongue’, maar vindt bevestiging in de uitspraken van de Afdeling. Neem een willekeurige uitspraak en wedden dat u een passage tegenkomt die zegt dat het (openbaar) bestuur een grote mate van discretie heeft en dat de Afdeling daar geen afbreuk aan zal doen; dat een beroepsgrond wordt afgewezen enkel omdat het niet ‘onredelijk’ is dat het bestuur besloot wat het besloot; dat er zonder verificatie wordt uitgegaan van feiten en rapporten aangedragen door het bestuur; dat feiten en rapporten aangedragen door burgers heel snel terzijde worden gelegd; of dat burgers geacht worden geen belang te hebben en dus niet ontvankelijk zijn.

Passief

Dit alles niet omdat het zo moet van de wet, maar omdat de Afdeling ervoor kiest zich passief op te stellen. Eén enkel voorbeeld: slechts sporadisch maakt de Afdeling gebruik van artikel 8:69 Awb om op basis van eigen onderzoek ambtshalve rechtsgronden of feiten aan te vullen als een klagende burger daarin onvolledig is geweest. En dan beklaagt Van Ettekoven zich over het feit dat de Afdeling bij de zaken over kinderopvangtoeslagen vaak niet goed wist wat er allemaal speelde.

Zoals Einstein ooit zei: “We cannot solve our problems with the same thinking we used when we created them”. (We kunnen onze problemen niet oplossen met de manier van denken waarmee we ze veroorzaakten.) De problemen die de commissie Kinderopvangtoeslagen signaleert, lossen we dus niet op met het gedachtegoed van de Raad van State, want dat is de oorzaak van die problemen.

Moet een onderzoek naar het falen van de bestuursrechtspraak – bij de kinderopvangtoeslagen, maar ook elders – niet belegd worden bij een gremium buiten de Raad van State? Bijvoorbeeld bij onafhankelijke deskundigen die hun oor ook te luisteren leggen bij al die burgers die recht hebben op rechtsbescherming, maar het niet kregen. Of zullen krijgen.

Lees ook:

Raad van State onderzoekt eigen uitspraken na toeslagenaffaire: ‘Het had anders gekund’

De Raad van State gaat onderzoek doen naar zijn eigen uitspraken van de afgelopen jaren, om te zien of er naast de toeslagenaffaire mogelijk meer terreinen zijn waar de burger disproportioneel last heeft gehad van strenge wetgeving.

OM: Geen strafrechtelijk onderzoek naar Belastingdienst in verband met toeslagenaffaire

Het Openbaar Ministerie ziet af van strafrechtelijk onderzoek naar de Belastingdienst in de toeslagenaffaire. Volgens het OM is er ‘na een zorgvuldige beoordeling van de feiten en omstandigheden’ geen sprake van een strafrechtelijke verdenking.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden