Column Irene van Staveren

In de prijs voor uw broek en mobieltje zit een onzichtbare hand die mee graait... als consument kunt u daar iets aan doen

De marktprijs wordt bepaald door de onzichtbare hand. Dat is althans wat de economieboeken zeggen. Want, zo leggen zij uit, er is geen veilingmeester of overheidsregel die de juiste prijs bepaalt. De marktprijs volgt automatisch uit vraag en aanbod.

Maar dit is een eenzijdig verhaal. Het totaal van de prijsopbouw, het bedrag waarvoor een product van hand wisselt, is weliswaar ondoorzichtig voor velen, maar wordt wel degelijk bewust bepaald. Een marktprijs komt niet zomaar uit de lucht vallen.

Een bekende prijsopbouw is die van de mark-up prijs. Daarbij worden eerst alle kosten opgeteld: grondstoffen, arbeid, afschrijving van machines en marketing. En daar wordt dan een winstmarge aan toegevoegd van, zeg, 10 procent als er veel concurrentie is, of wel 50 procent als er minder concurrentie is. Althans, dat geldt vooral in de leerboeken.

Verborgen winstmarges

In de praktijk kan de winstmarge enorm uiteenlopen, ook op markten met stevige concurrentie. Wat dacht u van de betere wijnen? Daar zijn er echt niet maar een paar van, maar wel honderden wereldwijd. Ook zijn er verborgen winstmarges die verstopt zijn in de kostenopbouw. Wat dacht u van de enorme marketingbudgetten van grote merken? Van Gucci-zonnebrillen tot Nike-sportschoenen – de marketingkosten kunnen wel de helft van de kostprijs uitmaken.

Die miljoenen die omgaan op de marketingafdelingen van zulke merken, gaan echt niet alleen op aan de tijdschriftadvertenties en bushokjesreclames. Veel marketinggeld gaat zitten in status en prestige. Dure auto’s, bekende acteurs of sporters die in reclames figureren en luxe resorts voor foto-shoots. En ook hele dikke salarissen voor de commerciële talenten die dat allemaal bedenken en regelen.

Tja, dat is toch wel wat meer dan gewoon onkosten zoals het loon van de arbeider die de sportschoen in elkaar stikt of het glas van de zonnebril controleert. Eigenlijk gaat daar gewoon veel te veel geld in om.

Belastingontwijking

En dan zijn we er nog niet met de prijsopbouw. Wat dacht u van de topsalarissen en de bonussen die daarbovenop komen? Is dat niet eigenlijk meer een winstopslag dan loonkosten? En hoe zit het met de belastingontwijking door multinationals? Het geld dat daardoor aan de schatkisten van diverse landen onttrokken wordt, geeft weer ruimte in de prijsopbouw voor andere doelen – van sponsoring en lobby tegen bijvoorbeeld dividendbelasting tot gouden handdrukken voor vertrekkende bestuurders. Ook niet echte onkosten. Dus die onzichtbare hand is een fabeltje.

De prijs van uw broek, wijntje of mobieltje is echt niet het gevolg van keiharde concurrentie, waardoor de winsten en topinkomens onder druk staan. Een flink deel van wat u betaalt voor een grote diversiteit aan consumentenproducten, is niet het gevolg van de zo bejubelde marktwerking die de kosten drukt en zorgt voor efficiëntie. Het is het resultaat van een schimmige combinatie van echte kostenposten (inclusief lage lonen voor arbeiders) en luxebestedingen van bedrijven.

Daar kunnen we als consument iets aan doen. Namelijk door lokaal op kleine schaal merkloze goederen aan te schaffen, zoals groente en fruit van de boerderijwinkel en steigerhouten tuinmeubelen. En natuurlijk door tweedehands spullen te kopen – in de kringloopwinkel, op vlooienmarkten of online. Dat bespaart niet alleen geld, maar is vaak ook beter voor het milieu omdat er voor de herbestemming geen schip uit China of dure pr aan te pas komt. Zo kunnen we ontkomen aan de graaiende onzichtbare handen van de grote merken.

Irene van Staveren is hoogleraar ontwikkelingseconomie aan de Erasmus Universiteit. Voor Trouw schrijft ze om de week een column over economie. Lees ze hier terug.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden