Column

In de discussie over identiteit lijkt elke nuance verboden

Nelleke Noordervliet Beeld Nelleke Noordervliet

Ik zit met een probleem dat waarschijnlijk veel mensen herkennen. In het meningencircus waarvan columns deel uitmaken worden vaak duidelijke, soms extreme standpunten ingenomen. Om de discussie lekker scherp te trekken.

Lijkt me op zichzelf geen probleem. Wanneer je ten behoeve van de discussie een extreme opvatting voorziet van nuances of van lichte tegenspraak is het antwoord daarop vaak een vorm van excommnicatie: je hoort bij de tegenpartij!

Probeer je een rechts standpunt van kanttekeningen te voorzien word je onmiddellijk geplaatst in het kamp van de policor deugmensen. Doe je hetzelfde bij de linkerzijde, dan word je weggezet als fascist en racist. Terwijl je naar eigen overtuiging noch policor noch fascist bent maar slechts een mens op zoek naar redelijkheid en waarheid, hoe moeilijk die zoektocht ook is. Wie niet wil worden ingelijfd in een denksysteem met dogma’s en zekerheden, die vindt nergens een thuis. De reden daarvoor lijkt te zijn dat het bespreken van bepaalde netelige kwesties neerkomt op het steeds luider herhalen van een eenmaal ingenomen standpunt en het verwerpen van alles wat aan dat standpunt kan tornen. Het gevolg is dat netelige kwesties niet meer werkelijk besproken worden. Een aarzelend standpunt ergens tussenin dat bovendien bevattelijk is voor wijziging maakt je niet populair in de arena.

De middelpuntvliedende kracht van de opiniecarrousel laat niets anders toe dan extremen. In de media is alleen polarisatie interessant.

Het duidelijkst is dat zichtbaar in het zogenoemde identiteitsdenken, het tribalisme, dat al eerder in de geschiedenis onverkwikkelijke gevolgen had. De identiteit van een individu, samengesteld uit veel verschillende elementen wordt teruggebracht of brengt hijzelf terug tot een enkel onderscheidend element waarop niet alleen hij maar alle mensen met datzelfde element worden beoordeeld. Zo ontstaat er een groep, die op grond van dat enkele element, een bepaalde plaats krijgt toegekend of opeist.

Het is een ‘wij’ die onveranderlijk wordt geplaatst tegenover een vijandige ‘zij’. De ‘wij’ is tegenwoordig meestal slachtoffer. Maar de ‘wij’ kan ook heel goed dader zijn en ‘zij’ tot slachtoffer maken. In ieder geval is het vaak een systeem van uitsluiting en vijandschap. Dat kan nogal gemoedelijk zijn in het geval van een voetbalwedstrijd tussen Nederland en Duitsland. Maar in politiek en cultuur kan het nare gevolgen hebben.

Indeling in rassen

Sommige ‘identiteiten’ zijn cultureel bepaald, sommige van geboorte meegekregen. Geslacht of seksuele voorkeur zijn voorbeelden van de laatste soort, waar vervolgens cultureel heel wat mee gebeurt. Het is een variant, waaraan geen oordeel van superioriteit of inferioriteit kan worden verbonden. Dat gebeurt toch. Dat moet worden tegengegaan.

Ras is in ieder opzicht een problematische categorie. Biologisch bestaat er niet zoiets als ras. De genetische diversiteit tussen mensen onderling is te groot. Indeling in rassen is dus onzin. Maar ook dat wordt gedaan met rampzalige gevolgen. Er is een lange, pijnlijke geschiedenis aan racisme verbonden. Nog altijd is het aanwezig in de vorm van afwijzing, onderdrukking en discriminatie. Of dat nu van wit tegenover zwart of van zwart tegenover wit is.

Dat ras cultureel is gegroeid tot een ‘wij’-’zij’ categorie is een probleem dat we moeten oplossen door erover te praten en naar elkaar te luisteren.

Dat lijkt een redelijk standpunt, maar het lijkt ook of elke poging tot verzoening van tegendelen, tot overbrugging van verschillen tot mislukken is gedoemd. Ergens in het midden uit willen komen om samen in onze verscheidenheid en met erkenning van de intermenselijke verschillen tot een bevredigende vorm van samenleven te komen is zo langzamerhand een utopie aan het worden. Ik zal altijd een witte, linkse, conservatieve, feministische, hoogopgeleide, bevoorrechte kaaskop blijven die het voor de respectievelijke opposanten nooit goed kan doen. Ter vertroosting lees ik maar Hannah Arendt die het principe al uitlegde en de juiste weg wees. Ergens moet je hoop vandaan halen.

Nelleke Noordervliet, schrijfster van veelgelezen romans, geeft eens in de twee weken haar visie op de actualiteit.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden