Opinie

In alle opzichten het jaar van de VVD

Mark Rutte na de verkiezingen van 12 september. De VVD werd de grootste partij. Beeld ANP

De liberalen zijn terug in het centrum van de politieke macht. Maar VVD-bestuurders falen in daadkracht en integriteit en de partij laat hele beleidsterreinen braak liggen.

Totdat P.J. Oud liberalen en behoudende vrijzinnig-democraten wist te verenigen in de in 1948 opgerichte VVD, was het succes van liberalen in Nederland decennialang uiterst gering geweest. Betrekkelijk spoedig wist de VVD echter zo'n 10 procent van de kiezers te verenigen, een verdubbeling ten opzichte van de jaren dertig. Daarmee verwierf zij zich een interessante positie als mogelijke coalitiepartner, ook al bleef haar omvang bescheiden. Zij moest echter nog tot 1959 wachten voor het zover was. Na 22 jaar oppositie kon zij terugkeren in het 'regeringskasteel', zoals het toen wel werd genoemd.

De VVD was niet alleen een liberaal gezelschap, maar ook een partij voor een betrekkelijke elite van vrijzinnig-protestantse leden en kiezers, waar een kleine groep humanisten aan deelnam. De VVD werd gekenmerkt door een zekere weerzin tegen elke vorm van (christelijk) dogmatisme, het katholicisme in het bijzonder.

KVP
De politieke invloed van de VVD bleef beperkt. De dominante kracht in de Nederlandse naoorlogse politiek was de KVP, die haar voorkeur periodiek verdeelde tussen Partij van de Arbeid en liberalen. Alleen in de jaren vijftig heeft de PvdA de mogelijkheid gehad uit te groeien tot de brede en dominante volkspartij die zij onder Drees was geworden. Maar in de jaren van oppositie (1958-1973) zag zij kans die belofte zelf te verkwanselen onder een al te rumoerige Jaap Burger eerst en Nieuw Links later. Voor de VVD bleef, in de jaren waarin KVP en PvdA elkaars grote rivalen waren, weinig anders over dan genadebrood eten.

De eerste verandering daarin bracht Hans Wiegel, die in 1972 en 1977 de VVD in twee klappen van 10 naar 18 procent van de kiezers bracht en daarmee een dijk doorbrak die elitekiezers scheidde van het 'gewone volk'. Door een mengsel van liberalisme en een scheut populisme werd de VVD een nieuwe volkspartij naast de christen-democratie en de PvdA. Zij maakte intelligent gebruik van zowel de afkalvende steun aan confessionele partijen als de weerzin tegen de progressieve dominantie van de jaren zeventig. Toen al was, voor wie het wilde zien, duidelijk dat van deconfessionalisering en ontkerkelijking onder de kiezers de VVD veruit het meest zou profiteren.

Liberale opmars
Het ging wel met horten en stoten, omdat kiezers niet alleen oude nesten verlieten maar vervolgens van nest naar nest begonnen te vliegen. In 1982 leverde dat de VVD, onder Ed Nijpels, een enorme winst op die vier jaar later weer net zo hard moest worden ingeleverd en tot 1994 zelfs tot achteruitgang bleef leiden, vooral omdat de VVD zelf de weg was kwijtgeraakt. Frits Bolkestein bracht weer rust en zelfvertrouwen terug en toen kon een structurele stijging beginnen tot een kwart van alle stemmen en 38 zetels in de Tweede Kamer van 1998. Als men de winst- en verliesrekening van het links-liberale D66 meerekent, dan was onmiskenbaar sprake van een liberale opmars. In 1994 en in 1998 stemde al een derde van de kiezers op een liberale partij en daarvan werd de VVD de sterkste.

De zware nederlagen van 2002 en 2003 en de crisis waarin de VVD daarna terechtkwam, daarin door D66 vergezeld, konden de indruk wekken dat het liberalisme een voorbijgaand verschijnsel was geweest. Dat is onjuist gebleken. In de beginjaren van de nieuwe eeuw leed de VVD evenals de PvdA onder een imago van technocratie en dus van ongeschiktheid de bevolking in alle lagen aan te spreken, een eerste vereiste voor een volkspartij. Door Fortuyn en Wilders werden beide partijen met hun neus op de realiteit gedrukt; de VVD nog eens extra door het tijdelijke succes van Rita Verdonk.

Het jaar 2010 gaf voor het eerst echt herstel te zien. 2012 is het jaar van de VVD geworden. De kabinetscrisis in de lente heeft de VVD niet beschadigd maar juist bevestigd als de dominante stroming van de nieuwe eeuw. De liberale partijen hebben in september opnieuw samen rond een derde van de kiezers verenigd, maar nu is de VVD veruit de sterkste van de twee. Zij bepaalt ook de keuze van bondgenoten. Het liberalisme is terug in een machtspositie waarin het sedert de negentiende eeuw niet meer heeft verkeerd. Dat geldt niet alleen voor het landsbestuur. Het geldt voor het Nederlandse aandeel in Europa, zowel in Commissie als in Europees Parlement, en voor het provinciale en gemeentelijke bestuur, waar de VVD weer een ongekende machtspositie heeft opgebouwd.

Partij van commissaris Bulle Bas en burgemeester Dickerdack
Tegelijk worden ook de gebreken zichtbaar van een partij die niet gewend is aan haar eigen dominantie. In de eerste plaats zitten die in de kwaliteit van haar politieke missie. Die is aan de magere kant, omdat zij wordt gedomineerd door financieel-politieke argumenten. Bij de laatste kabinetsformatie wist zij weinig anders in te brengen. Hooguit is er daarnaast de traditionele nadruk op veiligheid, orde en bestrijding van criminaliteit. De VVD is iets te veel de partij van commissaris Bulle Bas en burgemeester Dickerdack. Hele beleidsterreinen laat de VVD braak liggen, hoewel ook daar samenhangende concepties worden verlangd. Haar eigen wetenschappelijk bureau, de Teldersstichting, werkt daar hard aan, maar het lijkt niet erg door te dringen. Een grote, dominante volkspartij kan echter niet duurzaam intellectueel verzaken.

Tweede probleem is de selectie en rekrutering van politiek personeel. Ook daar gaat het op zijn best met vallen en opstaan. De VVD heeft te veel last van falende bestuurders die het bovendien in hun daadkracht met de zorgvuldige procedures en de integriteit niet al te nauw lijken te nemen. Daarmee dreigt zij de partij van Bul Super en Hiep Hieper te worden, en te weinig die van Tom Poes. Zo is het jaar 2012 onmiskenbaar het jaar van de VVD geworden, maar zowel ten goede als ten kwade.

 
VVD is te veel partij van Bul Super en te weinig van Tom Poes
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden