Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Ik wil je whiskeymond

opinie

DIEDRICH DIEDERICHSEN

Geschikt voor iedereen vanaf zes jaar: per album proberen de producenten van Lady Gaga nieuw publiek te winnen en te behouden. Maar hoe klinkt dat, een doelgroepensound?

Ook de schrijver van dit stuk behoort tot degenen die steeds opnieuw de stelling verdedigden dat het bij popmuziek niet in de eerste plaats om muziek draait. Ideeën, performance, houding, pose, personificatie en juist ook weer de doorkruising daarvan, de dialectiek van uniciteit en stereotype - dat alles is belangrijker dan een paar ideeën over beats en akkoordwisselingen.

Je zou kunnen zeggen dat Lady Gaga het ultieme weerwoord is op mensen als ikzelf, die popmuziek blijkbaar beschouwen als een mengelmoes van performancekunst, intellectuele ideeënrijkdom en de steeds ouder wordende tradities van opruiing. Want Gaga heeft om te beginnen ideeën zat, over performancekunst hoeft niemand haar iets wijs te maken en ze is erg betrouwbaar als het gaat om het zorgen voor algehele opwinding - alleen de muziek werkt op je zenuwen.

Dat is bij haar net verschenen album 'Born this way' niet anders. Het muzikale hoogtepunt wordt gevormd door een paar grappen, waarbij het met wat casio-beats opgeleukte nummer 'Scheisse' boven alle andere uitstijgt. Het is de leukste verbastering van het Duits sinds Charlie Chaplins Hitler-vertolking en de popsong 'Never argue with a German when you're tired' van Jefferson Airplane.

Verder domineert datgene wat de kritiek steeds 'kermistechno' noemt, hoewel de collega's vast en zeker al tientallen jaren niet meer op een kermis zijn geweest. Waarschijnlijk bedoelen wij muziekcritici hiermee gewoon het laatste concrete bastion dat wij ons kunnen herinneren waar euforische groepsbelevenissen op laag niveau plaatsvinden. En dus volgt daarop de vraag: zouden Lady Gaga en haar 'Think-Trust' zich misschien wat minder hebben moeten aantrekken van mensen zoals ik, en zich meer om de muziek hebben moeten bekommeren?

Nee, het probleem ligt op een ander vlak. Dat muziek niet in het middelpunt van de popmuziek zou moeten staan betekent niet dat ze onbelangrijk is. Goede muziek ontstaat alleen juist níet als er goed geluisterd is naar de lessen op de popacademie. Goede popmuziek ontstaat als onnadrukkelijk bijproduct van goede poses en positionering, ze is de zomaar overgebleven rest-sound van goede ideeën. Ze is moeiteloos en laconiek, serieus of gek, maar ze kan nooit dat éne zijn omdat iemand wil dat ze dat is. Eerst moet je een manier vinden om jezelf en je vrienden geweldiger of kwetsbaarder of briljanter dan alle anderen te vinden, en dan klinkt het ook gewoon wel goed.

Dat geluid zal dan absoluut niet als een neveneffect klinken, maar juist geweldig en overtuigend.

Maar bij Lady Gaga werd het idee van de muziek als bijzaak te letterlijk genomen en in een soort neo-liberaal outsourcing-programma opgenomen; hier de grote creativiteit rond de kostuums, decors, videoscripts, homo-activisme, en daar de muziek. Voor het eerste wordt de artistieke, gepolitiseerde, feministische en kameleontische ambitie van de kunstenares gemobiliseerd.

Voor het tweede, de muziek, werd simpelweg een richtlijn uitgezet: die moest geschikt zijn voor de massa en hedendaags klinken, chic én mainstream. En dat is niet eenvoudig, want hoe moet je dat huzarenstukje leveren? Om enerzijds een sound te ontwerpen die de grootst mogelijke massa bereikt, maar om er aan de andere kant rekening mee te houden dat niemand bij die grote massa wil horen?

Het Gaga-team kwam met een strategische meesterzet. Je neemt de breedst mogelijke, voor de megadisco bestemde kermistechno en dikt die luchtbel op een paar plaatsen heel gericht aan.

De producenten en soundstilisten RedOne en Fernando Garibay, met wie Gaga altijd al heeft samengewerkt, zijn in de hiërarchie van plaats verwisseld. RedOne, de Zweeds-Tunesische tiener-dance-popspecialist verdiende zijn strepen in de immense whiskey-cola distributiepaleizen met zijn werk voor de Sugarbabes, Usher, en Jennifer Lopez. Hij vermengde de grootste gemene deler van de alco-dance-pop met kinder- en eurotrash-componenten, maar dat mag hij hier slechts spaarzaam doen.

Fernando Garibay - vooral bekend door zijn producties voor Ricky Martin en Enrique Iglesias en aldus verantwoordelijk voor de Amerikaanse Latino-sound - werd gepromoveerd tot muzikaal directeur. Hij dikt de boel verder aan in de richting van die Latino-sound.

Gastmuzikanten uit het ouwe lullenrock-segment als Brian May van Queen en de stokoude producent Mutt Lange duwen het geheel uiteindelijk nog verder de kant op van de oudere generaties, om daar wat smaak betreft in nog troebeler wateren te vissen.

Deze combinatiestrategie zou wel eens succesvol kunnen zijn. Op het eerste anderhalve Gaga-album werd de techno-disco-sound uitgebreid naar de smaak van de allerkleinsten (vanaf zes jaar) die van blije piepgeluidjes houden. Zonder deze groep uit het oog te verliezen is nu aan de ene kant het in elke generatie opnieuw opduikende publiek toegevoegd dat van knetterende gitaren houdt, en aan de andere kant de van oorsprong Zuid-Amerikaanse bijna-meerderheid van de Verenigde Staten.

Journalisten, trendsetters en de grootstedelijke elite worden net als eerst vermaakt met mode-ideeën en sympathieke, progressieve opvattingen over homorechten. Dat het muzikale brouwsel überhaupt uit te houden valt, ligt aan geen van deze componenten, maar aan Lady Gaga. Zij beschikt over het talent duizelingwekkende, buitensporige hymnen voor piepkleine kinderen te brengen naast het sentimentele 'nachtbrakersslijm' waar ze zich in sommige intro's op uitleeft. Opnieuw betreuren we hier het uit elkaar vallen van het popmuziekmolecuul. Deze voor doelgroepen bedachte muziek klinkt - behalve tijdens sommige van die hymnen - de hele tijd naar opzettelijkheid, naar intentie.

De briljante mode-ideeën, zoals onlangs de inmiddels beroemde glazen penishakken, zijn allang compleet losgekoppeld van de plichtplegingen van de muziekindustrie, zoals het uitbrengen van dit album. Het zijn autonome kunstgebeurtenissen.

Op weg naar hoge kunst voor kenners vallen alle disciplines en formats die Lady Gaga heeft uitgeprobeerd uit elkaar. Als je de nogal geforceerde, kunstnijverheidachtige decors ziet, betrap je jezelf op de gedachte dat ze net zo goed voor Chinese acrobaten gemaakt zouden kunnen zijn als voor de 'provocerende' Gaga, die op haar nieuwe plaat verlangt naar seks met zoveel mogelijk in leer gestoken mannen: I want your whiskey mouth / All over my blonde south. Een prachtig rijm.

De act van Lady Gaga valt in zoveel verschillende onderdelen uit elkaar dat het wel een multidisciplinair evenement lijkt. Haar video's stelden een tijd lang de rest van haar act in de schaduw. Haar kostuums waren de laatste tijd zeer beslist haar sterkste kant, de decors en de beats zakten daarbij door het ijs, terwijl de liedjes slechts hier en daar een paar verrassingen bevatten.

Als een soort cultuurmanager poogt Gaga in alle hoeken publiek vast te zetten, dat in de tegenoverliggende hoek weer weg zou kunnen lopen. Het oude format van een popmuziekalbum biedt hier nog het allerminste houvast.

Massaculturele producten met ambitie moeten vandaag de dag - zoals 'The Simpson' bewezen - tegelijkertijd basisschoolkinderen en oververzadigde, academisch geschoolde oude zakken bereiken. Dat kan alleen via de dialectiek en niet via een spagaat: het kinderlijke eraan moet de ouders bevallen, het absurde intellectualisme de driejarigen.

Popmuziek had hiervoor een format, dat kon bloeien omdat de muziek gewoon in de schaduw van andere ideeën kon bestaan.

Doelgroepenmarketing die je loslaat op muziek levert een doods industrieel product op. Óf de eenheid die alles bij elkaar houdt moet een nieuw genre vormen. Dat heeft Lady Gaga op zijn minst geprobeerd.

Diedrich Diederichsen is cultuurwetenschapper, journalist en hoogleraar moderne kunst in Wenen. Hij is een van de belangrijkste poptheoretici van Duitsland. Dit artikel verscheen eerder in de Berlijnse krant Der Tagesspiegel. 'Born This Way' van Lady Gaga is uitgebracht door Universal/Interscope.

Gaga: multimediamerk en poëtisch popmonster

Vroeger heette ze Stef Germanotta, nu gaat de 25-jarige zangeres uit New York door het leven als Lady Gaga, een naam ontleend aan de Queen-hit 'Radio Ga Ga'.

Volgens The Sunday Times combineert ze muziek, mode, kunst en techniek en doet zo denken aan Madonna, Kylie Minogue en Grace Jones. Lady Gaga: "Ik wil niet overdrijven, maar mijn doel is een heuse poprevolte. De vorige revolutie, van Madonna, is 25 jaar geleden afgerond."

Lady Gaga is een wandelende expositie. Afgelopen jaar baarde ze bij het in ontvangst nemen van maar liefst acht MTV Video Music Awards opzien met het dragen van een jurk gemaakt van vlees.

Op haar bovenarm heeft ze, in het Duits, een citaat van Rainer Maria Rilke getatoeëerd:

Prüfen Sie, ob er in der tiefsten Stelle Ihres

Herzens seine Wurzeln ausstreckt, gestehen

Sie sich ein, ob Sie sterben müßten, wenn es Ihnen versagt würde zu schreiben. muß ich schreiben?

Eronder staat 'little monsters'. Dat verwijst niet alleen naar haar album 'The Fame Monster' (2010). Het is ook de formulering die ze op sociale media als Facebook gebruikt om haar 'vrienden' toe te spreken (38.508.363 mensen 'vinden dit leuk'). Lady Gaga is, kortom, een multimediamerk.

Trouw.nl is vernieuwd. Vanaf nu is onbeperkte toegang tot Trouw.nl alleen voor (proef)abonnees.

Deel dit artikel

Advertentie

Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang tot Trouw.nl.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden

Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.