Column Irene van Staveren

Iedereen heeft van de boer geprofiteerd, laat melk en karbonaadjes nu maar duurder worden

Het boerenprotest was natuurlijk terecht. Het is verbazingwekkend dat de tractoren niet al een paar jaar eerder naar het Malieveld zijn opgetrokken. Het is wel een beetje sneu voor de huidige landbouwminister die, als boerendochter, juist samen met de boeren een duurzame toekomst wil invullen. Terwijl haar voorgangers de boeren in feite een rad voor ogen hebben gedraaid door het milieuprobleem voor zich uit te schuiven.

Ze deden dat door de afschaffing van het melkquotum, door de afgifte van vergunningen voor megastallen, en door een uitzondering voor Nederland bij de EU voor mestoverschotten te regelen. Nu hebben we eindelijk een minister met toekomstvisie, met beginselen zoals grondgebonden veehouderij. En dan treft ze een paar duizend boze boeren aan op steenworp afstand van haar ministerie.

Gelukkig richtte het protest zich niet tegen haar toekomstvisie, maar tegen het feit dat alle drie de kabinetten-Rutte tegen beter weten in het stikstofprobleem hebben genegeerd, de groei van de veestapel hebben geaccepteerd en de CO2-uitstoot van de landbouw hebben veronachtzaamd, vanwege de grote exportbelangen van de sector. En dan komt opeens D66 met een halvering van de veestapel, vergeet GroenLinks om als oppositiepartij een redelijk bedrag te eisen voor de uitkoop van boerderijen, en komt de commissie-Remkes met het advies onmiddellijk maatregelen tegen de stikstofuitstoot te nemen.

Supermarkten bepalen de prijs van melk, karbonaadjes en aardappelen

Wat is er al die jaren misgegaan? Dat is een klassiek geval van de paradox van spaarzaamheid van John Maynard Keynes. Die paradox is er een van het microniveau tegenover het macroniveau van de economie. Voor individuele huishoudens is het in onzekere tijden gunstig om meer te sparen en minder uit te geven. Maar voor de economie als geheel betekent het dat er minder geconsumeerd wordt. Dat leidt tot lagere omzetten, ontslagen, dalende koopkracht en met een beetje pech zelfs tot een recessie. In de landbouwsector is iets vergelijkbaars gebeurd. In een markt met homogene goederen – melk, karbonaadjes en aardappelen – is er vooral concurrentie op prijs en minder op kwaliteit. Melk van Campina en Arla smaakt tenslotte hetzelfde. Maar boeren moeten opboksen tegen de marktmacht van grote supermarktketens. Die bepalen in feite de prijs van ons voedsel en gaan er met een mooie marge vandoor. De boer heeft het nakijken.

Dus wat is de strategie voor elke individuele boer? Schaalvergroting. In een markt met redelijk homogene producten en stevige prijsconcurrentie is dat vrijwel de enige optie die boeren hebben om overeind te blijven. Of ze nu willen of niet. Met grotere aantallen vee, meer hectaren land en betere machines neemt de opbrengst toe en dalen de kosten per eenheid die wordt geproduceerd. En dat is het hoofdkenmerk van elke boerderij: je moet je producten met een marge kunnen verkopen.

Boeren hebben recht op omschakelingstijd

Het gevolg is dat veel boeren torenhoge hypotheken op hun bedrijf hebben lopen en flinke leningen op hun machines. Nu opeens de rem op de sector wordt gezet, kunnen ze niet meer van die schulden afkomen. Kortom, we hebben met zijn allen macro-economisch geprofiteerd van deze schaalvergrotingparadox: de consument van lage prijzen, tussenhandel en transportsector van de exporten en de banken van kredieten.

Laat de melk maar wat duurder worden, de macht van de supermarkten beperkt worden en de banken een aflossingspauze inlassen. Boeren hebben recht op omschakelingstijd. Sommigen naar biologische of zorgboerderijen, anderen naar bedrijfsbeëindiging met een redelijk nettoresultaat.

Irene van Staveren is hoogleraar ontwikkelingseconomie aan de Erasmus Universiteit. Voor Trouw schrijft ze om de week een column over economie. Lees ze hier terug.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden