Column

Houdt Trump zijn zetbaas op Justitie?

Plaatsvervangend minister van justitie Matthew Whitaker was gisteren bij een plechtigheid voor Veteranendag in Washington. Voor hem de minister van binnenlandse veiligheid, Kirstjen Nielsen (l), en Nancy Pelosi, leider van de Democraten.Beeld REUTERS

Zijn de VS nu echt een bananenrepubliek? Het begint er wel op te lijken met de benoeming van Matthew Whitaker als minister van justitie.

Die belangrijke post wordt na het ontslag afgelopen week van Jeff Sessions bezet door iemand die duidelijk op de hand is van president Trump, als het gaat om het Rusland-onderzoek van speciaal aanklager Robert Mueller. Iemand die vindt dat het Hooggerechtshof te veel macht heeft. Die betrokken was bij een onfris bedrijf. En die volgens de Grondwet helemaal niet benoemd had mogen worden.

Dat laatste schreven een voormalig advocaat-generaal op het ministerie, Neal Katyal, en jurist George Conway in The New York Times. Volgens hen is er voor president Trump geen ontkomen aan artikel 2 van de Grondwet. Dat zegt dat voor belangrijke functies, zoals ministers en federale rechters, benoemingen door de Senaat moeten worden goedgekeurd.

In de praktijk kan de president daar niet altijd op wachten. Hij kan bijvoorbeeld na het vertrek van Sessions moeilijk het ministerie wekenlang zonder leiding laten. In het verleden werd dan iemand gepromoveerd die een lagere functie had, maar daarvoor wel door de Senaat was goedgekeurd. Op het ministerie van justitie had het in dit geval de onderminister kunnen zijn, Rod Rosenstein, of advocaat-generaal Noel Francisco. Daar heeft Trump niet voor gekozen. In plaats daarvan gaf hij de leiding aan de stafchef van Jeff Sessions. Illegaal dus volgens Katyal en Conway – hoewel een hoogleraar recht uit Texas, Stephen Vladeck, eveneens in The New York Times betoogt dat het wel degelijk mag.

Als stafchef was Matthew Withaker niet de keus van Sessions zelf, hij was daar door het Witte Huis neergezet om goed zicht te houden op wat er bij Justitie gaande was. Het lijkt erop dat hij in zijn vele contacten met het Witte Huis, inclusief de president, duidelijk heeft gemaakt dat hij wat betreft het Rusland-onderzoek van Robert Mueller veel meer op de hand van de president was dan Sessions of Rosenstein. Sessions had het bij Trump verbruid, omdat hij Rosenstein het toezicht had gegeven op dat onderzoek. Zelf moest hij zich erbuiten houden, omdat hij betrokken was bij de campagne, die de Russen – al of niet met medeweten van Amerikanen – een handje probeerden te helpen. Maar Trump vindt, zo heeft hij meermalen gezegd, dat de minister van justitie zijn president moet beschermen.

Minder fraai

In de media zijn inmiddels allerlei minder fraaie details opgedoken over de loopbaan van Whitaker en zijn opvattingen over het recht.

Zo loopt er een onderzoek van de FBI naar de activiteiten van het bedrijf World Patent Marketing. Dat beloofde van 2014 tot de opheffing in 2017 mensen die een uitvinding hadden gedaan, die te helpen ontwikkelen en te patenteren. Het haalde daar 26 miljoen dollar mee op, maar daar stond niets tegenover. Whitaker zat in de raad van bestuur, maar zou niet van de oplichting hebben geweten.

Dat was een uitstapje naar het bedrijfsleven na een juridisch en politiek niet enorm succesvolle carrière. Whitaker was van 2004 tot 2007 federaal aanklager in Iowa. Daarna werkte hij als advocaat en deed hij een mislukte gooi naar de Republikeinse kandidatuur voor een senaatszetel in Iowa.

Tijdens die campagne deed hij uitspraken die vreemd overkomen voor iemand die nu de hoogste juridische ambtenaar van het land is. In het bijzonder verklaarde hij het oneens te zijn met misschien wel de belangrijkste uitspraak van het Hooggerechtshof ooit, in de zaak ‘Marbury versus Madison’ uit 1803. Daarin concludeert het hof op basis van de scheiding van machten zoals voorgeschreven door de Grondwet, dat het de macht heeft wetten ongrondwettig en daarmee ongeldig te verklaren. Presidenten, rechters en juristen van links en rechts gaan er nu al 215 jaar blind vanuit dat het hof die macht inderdaad heeft.

In 2017 wist Whitaker in de schijnwerpers te komen als politiek commentator voor CNN, op het scherm en in artikelen voor de website. Hij liet zich daarin geringschattend uit over het Rusland-onderzoek. Als dat zich zou uitbreiden tot de financiële handel en wandel van Trump voor hij president werd, dan zou dat bewijzen dat het een heksenjacht is, vond hij. En hij mijmerde over manieren om het onderzoek dwars te zitten, bijvoorbeeld door aanklager Mueller geen geld of mensen meer te geven.

Een hoogleraar recht meldde afgelopen week dat Whitaker hem vertelde dat hij bewust probeerde veel op tv te komen, in de hoop dat hij bij de regering-Trump zou opvallen voor bijvoorbeeld een benoeming als rechter. Die opzet werkte, hij werd stafchef van de minister van justitie, en nu dus plaatsvervangend minister.

Wet voor Mueller

Zijn benoeming heeft in de Senaat de discussie weer aangewakkerd over een wet die speciaal aanklager Mueller en zijn onderzoek moet beschermen. Die is begin dit jaar al ingediend, met steun van zowel Republikeinen als Democraten, maar wordt achter de hand gehouden tot hij echt nodig lijkt. Volgens de Republikeinse fractieleider in de Senaat, Mitch McConnell, is dat moment nog niet aangebroken.

De Democraten kunnen daar voorlopig niets aan doen. De Republikeinen hebben de meerderheid in de Senaat, en houden die ook na 3 januari, als de Senaat zijn werk begint in de nieuwe samenstelling, gebaseerd op de verkiezingsuitslag van 6 november.

Die Republikeinse meerderheid maakt het ook lastig om de Senaat rechtstreeks naar de rechter te laten stappen om die te verzoeken de benoeming van Whitaker onwettig verklaren. Daarvoor moeten dan behalve alle Democraten ook nog enkele Republikeinen stemmen.

Het Huis van Afgevaardigden heeft minder juridische ijzers in het vuur, want dat heeft bij de benoeming van ministers geen rol. Het zou wel financiële druk kunnen uitoefenen: volgend jaar hebben daar de Democraten de meerderheid en die zouden kunnen weigeren de begroting van Justitie goed te keuren, totdat er een minister is die het respect van beide partijen geniet.

Het probleem is dat zo’n minister dan vermoedelijk juist weer niet het respect van president Trump zal hebben. En met het eindrapport over de Russische inmenging bij de verkiezingen in zicht – volgens mediaberichten is het onderzoeksteam al met het schrijven ervan begonnen – zal Trump zeker willen weten dat hij de baas kan spelen over de baas van Robert Mueller.

Lees ook: 

Trump stuurt minister van justitie Jeff Sessions weg

Donald Trump heeft zijn minister van justitie, Jeff Sessions, ontslagen. Daarmee steekt hij mogelijk een spaak in het wiel van het onderzoek naar de Russische inmenging in zijn verkiezing in 2016.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden