Opinie

Hoogleraar is slager die zijn eigen vlees keurt

Beeld ANP

Fraude in de wetenschap heeft alles te maken met de perverse afhankelijkheid tussen de promovendus en zijn promotor.

De affaire-Stapel, de hoogleraar uit Tilburg die onderzoeksdata verzon, is nog lang niet achter de rug, ook al is er een fraudegeval van recentere datum uit Rotterdam bijgekomen. Een onderzoekscommissie heeft een buitengemeen hard oordeel geveld.

Diederik Stapel pleegde ongekende wetenschappelijke fraude.
Opvallend mild was de commissie voor de promovendi van Stapel. Zij werden neergezet als naïeve jonge onderzoekers die zo onder de indruk waren van hun promotor, dat hen niets te verwijten valt. Ze waren immers afhankelijk van Stapel?

Die zienswijze is niet terecht. Promovendi zijn gewoon wetenschappers die verantwoordelijk zijn voor hun daden. Diederik Stapel leverde alleen de data.

Promovendi zijn de eerste auteur van wetenschappelijke artikelen en hoofdverantwoordelijk voor het onderzoek. Hun hele opleiding is erop gericht hen tot kritische en mondige wetenschappers te maken. Op het moment suprême hadden ze daarvan blijk kunnen geven. Ze hadden moeten inzien dat de uitkomsten van hun onderzoek te mooi waren om waar te zijn.

Toen de onderzoekers van CERN deeltjes vonden sneller dan de lichtsnelheid, legden zij de 'onwaarschijnlijke' uitkomsten ter verificatie voor aan het wetenschappelijk forum. Zoiets hadden de promovendi van Diederik Stapel ook moeten doen. Maar nee, in plaats daarvan dienden zij het belang van hun broodheer.

Dat is onderdanig gedrag, een wetenschapper onwaardig. Daarom zijn de promovendi van Stapel, zij net zo goed en misschien zelfs wel meer, verantwoordelijk voor het in diskrediet brengen van hun vakgebied. De promovendi hebben proefschriften geschreven op basis van fictieve data. Ze zouden eigenlijk hun doctorstitel in moeten leveren.

Hoe heeft het zover kunnen komen? Ik zie de weeffouten van het systeem dagelijks in mijn eigen werkomgeving, de gezondheidszorgopleidingen en sociale wetenschappen. Praktisch ieder proefschrift bestaat uit een compilatie van artikelen die zijn verschenen in wetenschappelijke tijdschriften. Die artikelen kennen meestal op hun beurt weer meerdere auteurs. De promovendus staat dan vooraan in het rijtje; de promotor vaak als laatste. Die wordt gezien als de belangrijkste auteur, na de eerste auteur.

Promovendi fungeren op die manier als de motor die de publicatielijst van promotoren opschroeft. Als senior wetenschapper ben je nergens wanneer je geen promovendi begeleidt. Promovendi helpen je je productie hoog te houden.

Het is een goed bewaard geheim binnen de wetenschappelijke wereld dat er gevechten plaatsvinden om promovendi aan je te binden.
De sterke afhankelijkheid tussen promovendus en promotor is vreemd. Een promotor moet de beslissing nemen of het proefschrift toegang geeft tot de promotie. Promotoren zijn pontificaal gekoppeld aan de inhoud van het proefschrift. Een slager die zijn eigen vlees keurt, als het ware.

Een promotor heeft er alle belang bij dat de promovendus publiceert en promoveert. Publiceert, omdat zo zijn eigen publicatielijst langer wordt. Promoveert, omdat dat veel geld oplevert. De overheid betaalt een kleine ton voor iedere promotie. Het geld komt ten goede aan het onderzoeksbudget, zodat er weer gelden zijn om nieuwe promovendi aan te stellen.

Het is een systeem dat zichzelf in stand houdt, een perpetuum mobile. Geen wonder dat normen en waarden creatief worden toegepast. De sterke onderlinge afhankelijkheid werkt zoiets in de hand.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden