null Beeld

ColumnJames Kennedy

Hoe kan het dat de geschiedenis zo wordt misbruikt, dat mensen geen maat weten te houden?

Heeft corona ons beter laten nadenken over wat vrijheid betekent? Je zou het wel verwachten, omdat democratische overheden veel bevoegdheden naar zich toe hebben gehaald, waardoor burgers sinds de Tweede Wereldoorlog niet eerder zo weinig bewegingsvrijheid hadden. Toch zie je in deze tijd van herdenken van de oorlog en vieren van de vrijheid dat het begrip vrijheid in coronatijd een heel andere betekenis heeft gekregen.

Het leven met een epidemie heeft wel iets van een oorlog, nu mensen er rekening mee moeten houden dat hun leven in gevaar kan zijn door een dreigend onheil. Vooral in Nederland, waar we afgelopen week op Zweden en Cyprus na het hoogste aantal besmettingen hadden per 100.000 inwoners in de EU.

Opgeklopt leed

Maar er is sprake van bagatellisering van de vrijheid als bijna elke opgelegde beperking wordt vergeleken met totalitarisme. De poster van Forum voor Democratie, waarin werd gesuggereerd dat de Nederlandse vrijheid in 2020 ten onder ging door de beperkende coronamaatregelen, illustreert hoe dit leed werd opgeklopt. Maar dit is niet het enige voorbeeld waaruit een zeer vertekende blik op de werkelijkheid naar voren komt.

Ook bij de oosterburen trekken de vrijheidsstrijders tegen de coronamaatregelen rare vergelijkingen met het verleden. Een demonstrant zei zich zeer verbonden te voelen met Sophie Scholl, de student die in 1943 voor haar verzet tegen het Hitlerregime betaalde met haar leven. Een ander voelde zich verwant met Anne Frank, omdat ze ook niet gezien werd en zich muisstil moest houden. “Anne Frank zou aan onze kant hebben gestaan”, betoogden demonstranten met deze tekst op hun borden.

Gouverneur met Hitler vergeleken

Dit was een jaar geleden ook al zichtbaar toen de (Democratische) gouverneur Gretchen Whitmer van de staat Michigan de wind van voren kreeg na de invoering van een vrij forse lockdown in haar staat. Dat zo’n lockdown omstreden was, ligt voor de hand. De rechter moest bepalen of het proportioneel en wettelijk was. Maar Whitmer werd door sommige inwoners afgeschilderd als een dictator die alle staatsmacht naar zich toe probeerde te trekken. Ze werd smalend met ‘Heil Whitmer’ begroet. Later wilde een groep extremisten haar ontvoeren en berechten vanwege haar ‘politieke misdaden’.

Hoe kan het dat de geschiedenis zo wordt misbruikt, dat mensen geen maat meer weten te houden? Dat heeft natuurlijk in belangrijke mate te maken met de bubbels waarin mensen leven. Als jouw bubbel eenmaal in een samenzwering gelooft, is het einde snel zoek – alles is een complot en de overheid totalitair. Dat is jammer, want is er is best veel af te dingen op hoe de overheid optreedt. Maar als kritiek wordt verbonden aan verwrongen beelden van de historie en de werkelijkheid, is die minder effectief.

Ik denk dat er naast het complotdenken ook iets anders aan de hand is. We weten niet meer hoe we moeten omgaan met de geschiedenis, hoe we historische gebeurtenissen moeten wegen. De Tweede Wereldoorlog staat inmiddels te ver van ons af. Het verschil tussen vrijheid en onvrijheid wordt niet meer aan den lijve door ons ervaren, althans niet door de meeste mensen in Nederland.

Parallellen met de oorlog trekken is niet altijd gepast

Daaraan gepaard is een ander probleem, namelijk de oprechte wens om lering te trekken uit het verleden door parallellen te trekken met de huidige tijd. Vaak gebeurt dat met de beste intenties, maar niet altijd zijn die parallellen gepast. Zo vroeg een Nederlandse student op 5 mei aan Angela Merkel wat haar mening was over de macht van techbedrijven, gezien het feit dat ze zelf had geleefd onder de macht van de Stasi. Merkel antwoordde terecht dat die twee zaken ‘niet direct’ te vergelijken zijn, maar dat je wel op je hoede moet zijn voor de ‘andere gevaren’ die ze wel vormen.

De toekomst zit dus vol ‘andere gevaren’ die wij niet eerder hebben gezien. Het verleden kan ons leren om op onze hoede te zijn en te reflecteren op dreigende gevaren. Maar het verdedigen van de vrijheid wordt niet gediend door het maken van gemakkelijke vergelijkingen met het verleden, maar door een historisch gegrond besef van wat we hebben weten te bereiken – en wat nog niet.

James Kennedy is een Amerikaanse historicus en decaan van het University College Utrecht. In Trouw geeft hij om de week zijn visie op de Nederlandse samenleving. Lees hier meer columns van James Kennedy.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden