ColumnStevo Akkerman

Hoe een democratie de gedaante aanneemt van een autocratie

Dit is wat een democratie doet, en moet doen, in een noodsituatie als de huidige: ze neemt vrijwillig de gedaante aan van een autocratie, soms zelfs die van een dictatuur. Maar als we het hebben over een echte democratie, dan doet ze dat met zichtbare tegenzin, steunend op (grond)wettelijke bevoegdheden en een parlementair mandaat. Ze wórdt geen dictatuur, maar leent er even wat ingrediënten van, wat overigens ernstig genoeg is.

Alle bijeenkomsten verbieden, de fysieke afstand tussen mensen van bovenaf bepalen, net als het aantal bezoekers dat zij thuis mogen ontvangen – er zijn machthebbers die er een moord voor zouden plegen. En we zien inderdaad hoe onfrisse leiders en onderdrukkende regimes de coronacrisis aangrijpen om hun onderdanen nog verder in de houdgreep te nemen. Des te gelukkiger mogen we ons prijzen met een traditie en een stelsel die de macht temperen, inbinden en verdunnen, zelfs in extreme omstandigheden. ‘Nood breekt wet?’, vroeg de Leidse hoogleraar staatsrecht Wim Voermans op zijn blog, en hij gaf zelf direct het antwoord: ‘Nee, noodmaatregelen volgens de wet’.

Grote leider dan wel sterke man

We hebben tegenwoordig ook in Nederland politici die graag bereid zijn aan te treden als grote leider dan wel sterke man. Maar ik hoef hen slechts een seconde of twee voor de geest te halen om dankbaar te zijn voor een premier die niet optreedt als alleenheerser en voor een kabinet dat bestaat uit partijen van zeer verschillende politieke snit. Ons systeem van evenredige vertegenwoordiging dwingt tot coalities, wat een hoop stroperigheid oplevert, maar ook een barrière opwerpt tegen de machtshonger van grote partijen en de neiging van verkiezingswinnaars om de rest van het electoraat te negeren. Je ziet dat terug in de manier waarop de regering opereert in de huidige crisis – ze voert een soort dans uit met de bevolking, al is het dan binnen de benauwde ruimte waarin het coronavirus ons gevangen houdt.

Ik zeg dit niet omdat ik denk dat ons kostje wel gekocht is; ongenadig wantrouwen in ons systeem is ongezond, maar onwrikbaar vertrouwen ook. Het blijft belangrijk te beseffen dat politici, hoe democratisch gekozen ook, het heel handig kunnen gaan vinden om de tijdelijke opschorting van vrijheden almaar te verlengen. Of het niet alleen in te zetten tegen een virus, maar ook tegen politieke tegenstanders. China en Rusland zijn voor de hand liggende voorbeelden, maar kijk ook naar Hongarije, Israël en de VS: een noodsituatie kan een godsgeschenk zijn voor leiders die niet houden van tegenspraak.

Uitschakeling van burgerrechten

De Duitse historicus René Schlott waarschuwde vorige week in NRC tegen een lichtzinnige uitschakeling van burgerrechten. Hij zou willen dat bij alle drastische en noodzakelijke maatregelen direct ook wordt nagedacht over de beëindiging ervan: “Als historicus weet ik dat het intrekken van rechten zelden tijdelijk is”.

Dat lijkt me een terecht punt. Laat onze regering blijven meebewegen met het tij. Nu heerst er een stormvloed, maar straks is die voorbij.

Drie keer per week schrijft Stevo Akkerman een column waarin hij de ‘keiharde nuance’ en het ‘onverbiddelijke enerzijds-anderzijds’ preekt. Lees ze hier terug. Abonneer je op zijn column in onze mobiele app en lees hem als eerste.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden