Beeld Trouw

Column Lex Oomkes

Het toeslagenstelsel was altijd al gedoemd onder zijn eigen gewicht te bezwijken

In de discussie over de kinderopvangtoeslag gaat het te veel over ambtenaren die willens en wetens de wet aan hun laars lappen en te weinig over de politiek die het hen vrijwel onmogelijk maakt de wet naar de letter en de geest te volgen. De politiek houdt hardnekkig vast aan de tekentafelrealiteit en maakt het de eigen diensten van de overheid vrijwel onmogelijk nog goed werk af te leveren.

Het stelsel van toeslagen is vanaf het begin een stelsel geweest van goede bedoelingen met de premisse dat de wereld ideaal in elkaar steekt.

De cijfers zullen elk weldenkend mens al doen concluderen dat de zaak volledig uit de hand gelopen is en dat echte controle ten enenmale vergeefse moeite is. Ruim vijf miljoen huishoudens krijgen minimaal één of meerdere toeslagen. Daarmee wordt rond 13 miljard euro rondgepompt tussen Belastingdienst en de ontvangers van een toeslag. Om dat enorme bedrag te bereiken, waren niet meer dan een jaar of vijftien nodig.

Het woud van regels, regeltjes en uitzonderingen

Politiek Den Haag krijgt vaak het verwijt een veel te gedetailleerde inkomenspolitiek te voeren. Vanuit de illusie dat gewenste inkomenspolitieke doelen tot op de eurocent te bereiken zijn met beleidsmaatregelen. Dat sloeg de afgelopen jaren neer in het toeslagenstelsel. In het woud van regels, regeltjes en uitzonderingen op de regels valt geen bos meer te ontdekken, laat staan een boom.

Daar komt nog eens de ongelukkige wens van de Tweede Kamer bij om de toeslag eerst uit te keren en achteraf de volgens de regels rechtmatige hoogte vast te stellen. Die wens moest wel leiden tot ellende. De rechthebbende op een toeslag heeft een dusdanig laag inkomen dat eerst uitbetalen en dan controleren op zich wel voor de hand ligt. Dat het inkomen ook na de toeslag te laag is om teveel betaalde toeslag weer terug te betalen, is de Kamer helaas ontgaan.

De Algemene Rekenkamer waarschuwde er in juni dit jaar nog voor. Het lijkt met elkaar in tegenspraak, maar het toeslagenstelsel heeft voor een hardnekkig schuldenprobleem gezorgd.

Toen in 2013 een televisie-actualiteitenprogramma beelden uitzond van Bulgaren die in eigen land met een mooie ING-pas de toeslagen van de bank haalden, was de wereld te klein. Dat de Kamer met haar eerder uitgesproken ambities deze fraude zelf in de hand werkte, bleef echter onbenoemd.

De Kamer bleef ziende blind

Vlak daarna kostte het staatssecretaris Frans Weekers zelfs zijn politieke hoofd toen bleek dat de aandacht van op tijd betalen was verschoven naar de bestrijding van fraude. De Kamer bleef ziende blind en bleef vertrouwen hebben in de ideale wereld. Sterker, in dat debat werden twee elkaar in de weg zittende doelen tot even belangrijk verklaard: eerst betalen en dan controleren met meer aandacht voor fraudebestrijding.

Die twee doelen met elkaar in harmonie brengen, lukt alleen als je elke ontvanger van een toeslag per definitie tot fraudeur benoemt. Schuldig tot het tegendeel bewezen is.

Hoe kan de Kamer de Belastingdienst en de politiek verantwoordelijke staatssecretaris iets verwijten, terwijl al in 2013 een commissie van hoge ambtenaren de politiek waarschuwde dat het toeslagenstelsel gedoemd was onder zijn eigen gewicht te bezwijken?

Lex Oomkes is politiek commentator van Trouw en schrijft wekelijks een column. Lees ze hier terug

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden