null Beeld
Beeld

ColumnNelleke Noordervliet

Het recht op onvervalste echtheid

Het kan. Ik kan met mijn vader praten alsof hij me via Face-time belt. Dag vadertje. Dag meissie. Hij is al twintig jaar dood. Maar de techniek staat voor niets. Wie dat zou willen kan een zoomvergadering beleggen met zijn hele overleden voorgeslacht, mits er goede foto’s beschikbaar zijn. Het wordt gebruikt bij rouwtherapie. Het schijnt te helpen. Net echt, maar niet echt. Hoewel ik me afvraag of een dode niet het recht heeft dood te blijven, is hier in ieder geval sprake van een gedeeld besef van werkelijkheid versus fictie. Het is te vergelijken met de personages die een romanschrijver sprekend opvoert.

Anders ligt het met deep fake. Synthetische werkelijkheid, die we met eigen ogen zien. We zijn gewend te geloven wat onze eigen ogen zien. Een camera is net zo goed als het eigen oog. Beter zelfs, want objectiever. Op een filmpje doet een persoon, bekend of niet, een mededeling of geeft een opinie. Bijvoorbeeld: Obama noemt Trump ‘een absolute klootzak’. Omdat de camera het registreert, onze eigen ogen het zien en onze eigen oren het horen, is het waar, is het echt. Maar nee, het is een deep fake. Bij dit filmpje van Obama komt de maker van de manipulatie in beeld om uit te leggen hoe hij het doet. Het is een waarschuwing: je kunt je eigen ogen en oren niet meer geloven.

Vernederend en angstaanjagend

Het fenomeen is wijd verbreid op internetfora waar ik over het algemeen niet kom. Wraakporno is een ongehoord gemene manipulatie die veel vrouwen en ook mannen beschadigt. Er bestaat technologie waarbij de kleding van vrouwen op filmpjes wordt weggemanipuleerd, zodat ze naakt zijn. Er zijn mannen die daar enthousiast van worden zonder zich af te vragen of vrouwen daar wel van gediend zijn. Het is vernederend en angstaanjagend.

Deep fake is de overtreffende trap van technieken die al langere tijd in gebruik zijn, zoals fotoshop. Het is duidelijk dat er altijd individuen en instanties zullen zijn die belang hebben bij het manipuleren van de werkelijkheid (MH17!).

De werkelijkheid is toch al een vrij ingewikkeld systeem van waarnemen en interpreteren, als dan nog eens het vertrouwen in je waarneming wordt weggenomen is de basis voor een oordeel je uit handen geslagen. Het probleem is niet alleen dat we geloven dat nep waar is, het probleem is vooral dat we ‘waar’ voor ‘nep’ gaan houden. De werkelijkheid, datgene waarop we uiteindelijk rationeel en emotioneel konden bouwen, wordt onbetrouwbaar.

Op YouTube zag ik een interessante lezing (uit 2019) voor het Alan Turing Institute van de juriste Lilian Edwards, die zich op dit gebied heeft gespecialiseerd. Ze zet het probleem uiteen en verkent welke juridische mogelijkheden er zijn om de uitwassen van deep fake in bedwang te krijgen.

Het abjecte werk is al geschied

Dat is een complexe zaak. Veel wetten zijn al van toepassing, maar het bewijs is moeilijk te verzamelen en te ‘echten’ en de weg naar veroordeling is lang. Bovendien kan de wet wel iets verbieden, maar de vervolging vindt plaats nadat het feit heeft plaatsgevonden en dus zijn abjecte werk heeft gedaan.

Wat moet een wet tegen deep fake eigenlijk verbieden? En wie moet de wet aansprakelijk stellen? Is een geintje van Arjen Lubach laakbaar, die met behulp van deep fake techniek Thierry Baudet manipuleert in zijn anders denkende broer Gerri? Nee, natuurlijk niet. Baudet kan misschien beledigd zijn, maar iedereen herkent de satire, en satire is sowieso een overdrijving en dus vervorming van de werkelijkheid. Daarover bestaan ongeschreven afspraken, hoewel ook daar grenzen zijn. Dat ironie in een tekst tegenwoordig moeilijker wordt herkend heeft waarschijnlijk te maken met de onzekerheid over wat waar is en wat niet, zodat een omkering alleen maar meer verwarring zaait.

Aan het eind van haar lezing en na veel mogelijkheden te hebben besproken, komt Edwards tot de conclusie dat een technologische oplossing, bijvoorbeeld in de vorm van een watermerk niet zal werken. Het is een sociaal en dus politiek probleem.

Het zal een mensenrecht moeten zijn en moeten worden opgenomen in de Verklaring van de rechten van de mens: het recht van elke mens op onvervalste echtheid.

Nelleke Noordervliet (Rotterdam, 1945) schreef meerdere romans, novelles en theaterstukken. In 2018 won ze de Constantijn Huygens-prijs voor haar gehele oeuvre. In haar column in Trouw bespiegelt ze tweewekelijks op de actualiteit. Lees ze hier terug.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden