Beeld Trouw

Column Stevo Akkerman

Het populisme gebruikt de geschiedenis als voorraadkast

Een week geleden schreef ik op deze plaats over mijn bezoek aan München, waar het brute verleden door het deftige heden heenschemert. Die column was mede ingegeven door een artikel dat ik had meegenomen en dat handelde over het jongste boek van de filosofe Susan Neiman: ‘Learning from the Germans’. De Amerikaans-Joodse Neiman, die al jaren in Berlijn woont en directeur is van het Einstein Forum in Potsdam, verkent daarin hoe de Duitsers door hun eigen geschiedenis gedwongen werden tot zelfonderzoek. Ze spreekt van ‘Vergangenheitsaufbearbeitung’, liever dan van het ingeburgerde ‘Vergangenheitsbewältigung’, omdat ze wil benadrukken dat het verleden niet afgesloten kan worden, maar steeds weer verwerkt moet worden.

Rassenscheiding

Het kwam er vorige week niet van om naar Neiman te verwijzen – een column is niet langer dan hij is – maar de strekking van haar betoog liet me niet los. Neiman reisde door het Zuiden van de VS, waar de erfenis van de slavernij en de rassenscheiding nog lang niet ‘aufbearbeitet’ is. De standbeelden van confederale generaals uit de burgeroorlog met het Noorden zijn daarvan het meest zichtbare teken; het onderhuidse racisme is venijniger, en waarschijnlijk had ik dat ‘onderhuids’ beter weg kunnen laten.

Amerikanen willen dit liever niet horen. Stilstaan bij de duistere kanten van hun geschiedenis botst met hun cultuur van eeuwige vooruitgang en happy endings. Maar volgens Neiman moeten ze het toch over schuld en verantwoordelijkheid gaan hebben, en wel ‘net zo serieus als de Duitsers’. Dat idee roept natuurlijk weerstand op: wil ze zuidelijk Amerika vergelijken met nazi-Duitsland? En dan zegt ze iets dat volgens mij van belang is voor alle discussies over historische vergelijkingen, maar met name die met de jaren dertig. Want, zegt Neiman, het gaat niet om ‘vergelijkbaar kwaad’, maar om een ‘vergelijkbare verlossing’. Doorgewinterde racisten zullen door die verzekering niet op andere gedachten worden gebracht, zij hebben geen behoefte aan zo’n verlossing. Maar voor wie aarzelt over de juiste omgang met het verleden, biedt dit misschien houvast: erkenning van de geschiedenis betekent geen gezichtsverlies.

Verantwoordelijkheid

De term ‘verlossing’ mag nogal evangelisch klinken, en de voormalige DDR is een verhaal apart, maar het Duitse voorbeeld is wel degelijk leerzaam. Wat Neiman daarover zegt, kwam zaterdag prachtig terug in een interview met de Frans-Duitse auteur Géraldine Schwarz. In NRC zei ze tegen Bas Heijne: “Kennis van het verleden zadelt ons niet op met schuldgevoel en zelfkwelling. Het maakt ons verantwoordelijk voor het heden.”

Het populisme wil de geschiedenis gebruiken als voorraadkast voor nationale eigendunk of etnische superioriteit, maar moet dan willens en wetens hele hoofdstukken overslaan. En een identiteit die is gebaseerd op geheugenverlies is misschien wel comfortabel, maar ook wankel. Als het erop aankomt, heb je er niets aan. Alleen wie weet waar hij vandaan komt, begrijpt hoe kronkelend de weg kan zijn.

Drie keer per week schrijft Stevo Akkerman een column waarin hij de ‘keiharde nuance’ en het ‘onverbiddelijke enerzijds-anderzijds’ preekt. Lees ze hier terug. Abonneer je op zijn column in onze mobiele app en lees hem als eerste.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden