Opinie

Het Plakkaat van Verlatinghe had weinig te maken met ‘universele waarden als vrijheid’

Bestorming van de Bastille, voorafgaand aan de Franse Revolutie. Pas na deze revolutie zou een nieuwe opstand de erkenning brengen van de vrijheid-in-gelijkheid van alle individuen.

De opstand tegen Philips II, uitmondend in het Plakkaat van Verlatinghe, was een strijd voor het behoud van privileges van adel en andere standen. Met ‘universele waarden als vrijheid’ had het weinig te maken, betoogt Jos Teunissen, hoogleraar algemene staatsleer aan de Open Universiteit Nederland.

Dat het onlangs tot Nederlands mooiste 'pronkstuk' uitgeroepen Plakkaat van Verlatinghe gaat over 'universele waarden als vrijheid' en dat de verlaters voortaan als 'vrije burgers' het land gingen besturen, is een invented tradition.

De opstand tegen Philips II, die leidde tot diens afzwering bij het op 26 juli 1581 door de Staten-Generaal vastgestelde Plakkaat was niet een strijd voor 'de vrijheid', maar voor behoud van de aan adel en andere standen ('staten' in 'Staten-Generaal' betekent 'standen') verleende voorrechten. Omdat ze hun eed van trouw aan de landsheer hadden gezworen onder voorwaarde dat hij die 'privilegien, costumen ende oude hercomen' zou eerbiedigen, achtten zij zich daar niet meer aan gebonden.

De idee van een aan alle individuen als burgers gelijkelijk toekomende vrijheid is onverbrekelijk verbonden met de opkomst van de democratische rechtsstaat vanaf het eind van de achttiende eeuw. Die kon ontstaan na een centralisatieproces waarbij een eind werd gemaakt aan privileges en 'heerlijke rechten.' Wat Philips II deed, past goed in een ontwikkeling die uiteindelijk leidde tot de democratische rechtsstaat en het moderne burgerschap.

Aldus bezien past het Plakkaat nog in het middeleeuwse, feodale bestel, waarin van gelijkwaardige 'burgers' nog geen sprake was. Het Plakkaat was slechts in zoverre nieuw dat de oude opvatting, dat eedbreuk door de landheer mocht worden beantwoord met tijdelijke ongehoorzaamheid, werd vervangen door de opvatting dat deze voorgoed mocht worden opgezegd.

Revolutie

Pas na de Franse Revolutie zou een nieuwe opstand - de Bataafse Opstand van 1795 - de erkenning brengen van de vrijheid-in-gelijkheid van alle individuen, als burgers. Die revolutie, waarbij de vorstensoevereiniteit werd vervangen door volkssoevereiniteit, was niet mogelijk geweest als in de voorafgaande eeuwen niet een sterke, gecentraliseerde staat was ontstaan.

Het Plakkaat was een belangrijke eerste stap op weg naar zelfstandigheid van de Lage Landen. Maar er ontstaat een gesimplificeerd en vertekend beeld van de geschiedenis, als zonder historische context hedendaagse begrippen als 'vrijheid' worden teruggeprojecteerd. Bovendien eigent Nederland zich het Plakkaat toe, dat ook voor de 'staten' van Brabant, Vlaanderen en Mechelen spreekt, aldus de Vlaamse journalist Marc Reynebeau: "Het zegt meer over de nationale trots nu dan over toen." (NRC, 31 januari)

Lees ook:

Het Plakkaat van Verlatinghe verdient het om gelezen te worden

Het Plakkaat van Verlatinghe is deze winter uitgeroepen tot mooiste ‘Pronkstuk’ van Nederland, belangrijker dan ‘De Nachtwacht’. Opeens heeft het Wilhelmus er een concurrent bij.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden