OpinieOpenbaar bestuur

Het openbaar bestuur heeft dwarsliggers hard nodig

De geringe ruimte voor tegenspraak onder ambtenaren is een van de basisoorzaken van de huidige bestuurlijke malaise, oordelen Gerrit Dijkstra en Frits van der Meer

Een wat minder belicht aspect van de bestuurlijk crises rond de Belastingdienst, Justitie en Defensie is dat informatie over de problemen allang intern bekend was en ook is doorgegeven. Naar kritische kanttekeningen en tegenspraak werd niet geluisterd. Het werd evenmin op prijs gesteld en zelfs ontmoedigd.

Loyale tegenspraak is echter een absolute vereiste voor een goed functionerend openbaar bestuur. Een geringe ruimte voor tegenspraak is een van de basisoorzaken van de huidige bestuurlijke malaise. Loyale tegenspraak betekent: de eigen professionele mening over een beleidsvoorstel, uitvoeringsplan en andere bestuurlijke zaken aan politieke, ambtelijke leidinggevenden en collega’s kenbaar maken. Het betekent ook gehoord worden. Tegenspraak vervult dan ook een klankboordfunctie.

Toeslagenaffaire

Tegenspraak houdt niet in dat ambtenaren hun eigen opvattingen zouden (moeten) doordrukken. Dat zeker niet. Het ‘loyale’ zit in het aanspreken van politieke, ambtelijk bestuurders en collega’s om zo het overheidsoptreden te verbeteren. Zeker ook om ze voor grove fouten en falen te beschermen. Tekortkomingen die leiden tot niet-correct, niet-integer en ineffectief overheidshandelen en zo de samenleving in problemen brengen; zie bijvoorbeeld de toeslagenaffaire. Falen dat ertoe leidt dat mensenlevens onnodig in gevaar komen; zie recente defensieschandalen. 

Loyale tegenspraak betekent overigens niet dat automatisch die kritische opmerkingen moeten worden gevolgd. De eigen verantwoordelijkheid van bestuurders en collega’s blijft bestaan, maar een beslissing kan zo beter geïnformeerd en beter beargumenteerd worden genomen. Dat laatste is behulpzaam wanneer er externe tegenwind komt.

Kenbaar maken van de eigen professionele opvatting is dan ook geen vorm van disloyaliteit naar de politieke en ambtelijke verantwoordelijken of collega’s. Het is juist een wezenlijk en klassiek onderdeel van de ambtelijke rol en taakopdracht. Loyale tegenspraak is de ambtelijke opdracht om vrij (on)mogelijkheden en problemen van (alternatieve) beleidslijnen en uitvoeringsplannen in de praktijk aan te geven. Het is niet alleen een opdracht om verantwoordelijken beter tot hun recht te laten komen, maar tevens om samenleving en democratie te dienen. Tegenspraak dient wel plaats te vinden in een situatie van vertrouwelijkheid en vertrouwen om het gevaar van het zich bedreigd voelen weg te nemen.

Vierde Macht

Waarom ligt het accepteren van tegenspraak zo moeilijk? Allereerst is dat een gevolg van een sterkere politieke gerichtheid op (korte termijn) prestaties. Een onafhankelijker opererende publieke dienst wordt dan als lastig ervaren. Al snel wordt dan het beeld van een van politiek en samenleving losgezongen Vierde Macht opgeroepen.

Kritischere burgers, de invloed van sociale media, een assertieve volksvertegenwoordiging en een nadruk op publiek management zijn enkele oorzaken. Daarbij komt nog de afrekenmentaliteit en het minder accepteren van falen. Op termijn kan dat de durf om tegen te spreken verkleinen. Het risico bestaat dat vooral jaknikkers worden geselecteerd om de bazen te plezieren.

Wat zijn oplossingen? Allereerst de erkenning van leidinggevenden en collega’s dat loyale tegenspraak een deugd is. Neem ook voldoende ruimte en tijd voor betere besluiten. Festina lente: haast u langzaam. Van betrokkenen wordt ook moed gevraagd. Daarnaast veronderstelt loyale tegenspraak een besef van persoonlijke en publieke waarden. Hier komt de moraliteit van de ambtenaar kijken. Goed en ethisch handelen, en minder focus op procedureel management. Dat is de centrale opgave.

Lees ook: 

De Tweede Kamer is de aanhoudende affaires op Justitie beu

Ambtenaren zouden zich opnieuw hebben bemoeid met onderzoeken. De Kamer wil snel opheldering. 

De top van de Belastingdienst drukte de onrechtmatige aanpak stopzetten kinderopvangtoeslag erdoor

De hoogste ambtenaren van de Belastingdienst gaven opdracht tot onrechtmatig handelen.Informatie hierover werd achtergehouden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden