null

OpinieDominantie

Het leger juristen in overheidsdienst maakt Nederland onbestuurbaar

Juristen zien de burger als tegenpartij en ruimhartigheid is niet hun stiel, stelt Bert de Vries, nu gepensioneerd maar 22 jaar werkzaam bij de rijksoverheid. Maar juist die juristen hebben de broek aan binnen de overheid.

Bert de Vries

Nu ook de schadeloosstelling van toeslagouders in dezelfde beerput terechtkomt als de afhandeling van de aardgasschade, UWV-klachten, schuldhulpverlening, onteigeningsprocedures et cetera, wordt het tijd om onder ogen te zien wat deze problemen gemeen hebben: de dominante rol van juristen in ons openbaar bestuur.

Het ontwerpen van wetten en regelingen ligt doorgaans in handen van wetgevingsjuristen. Niettemin behoren inhoudelijk deskundige ambtenaren de leiding te hebben en het evenwicht te bewaren tussen juridische eisen en uitvoerbaarheid. Juristen hebben immers de neiging om alle stappen en tussenstapjes in een proces in wet of regeling te benoemen, te formaliseren en van waarborgen te voorzien.

Zo zitten we opgezadeld met veel te gedetailleerde wetten en regelingen. Juist deze goedbedoelde gedetailleerdheid leidt tot onuitvoerbaarheid. Een uitvoeringstoets komt te laat en helpt niet. Dit evenwicht moet van begin af aan meegenomen worden zonder juristen aan het roer.

Een verre van ruime compensatie

Ook bij de uitvoering gaat het mis door de prominente positie van juristen. In een interview in de NRC met Susan Top, ex-secretaris van het Groninger Gasberaad, illustreert zij dit haarscherp. De overheid nam van de Nam niet alleen de verantwoordelijkheid voor de afhandeling over, maar ook het juridische systeem van aansprakelijkheid, dat erop gericht is te voorkomen dat mensen iets onterecht uitgekeerd krijgen.

Daardoor ging de overheid door met het eindeloos onderzoeken of scheuren wel als gevolg van de gaswinning zijn ontstaan. Dit leidde tot een verre van ruime compensatie, terwijl die wel herhaaldelijk was toegezegd.

De afhandeling van geschillen tussen overheid en burgers wordt vrijwel overal aan juristen overgelaten. De burger staat niet meer tegenover het bestuur, in de vorm van een verantwoordelijk ambtenaar die ruimhartige besluiten kan nemen, zoals politici beloven, maar tegenover anonieme juristen die de burger als tegenpartij zien tegenover wie zij namens ons allemaal hun gelijk willen halen.

Gevangen in een verlammende angst

Deze juristen zitten gevangen in verlammende angst voor precedentwerking, ongelijke behandeling en achteraf onterechte besluiten. Ze zijn niet in staat om het boompje bij het beestje te laten en om met enige wijsheid de burger het voordeel van de twijfel te geven.

Dit wordt versterkt door het fenomeen van de landsadvocaat. Het voeren van processen namens de overheid door de landsadvocaat is ondergebracht bij een advocatenkantoor. Daarmee is de verantwoordelijkheid voor de afhandeling van conflicten met burgers uitbesteed. Bij juridische geschillen, dus zodra een burger de moed heeft naar de rechter te stappen, zijn ambtenaren verplicht de zaak uit handen te geven aan de landsadvocaat.

Het is dan niet meer een professioneel en wijs bestuurder die, alles gehoord hebbende, in zo’n geval een evenwichtig besluit neemt. De landsadvocaat is immers aangesteld om het onderste uit de kan te halen voor de overheid. Dit leidt onder meer tot slepende onteigeningsprocedures die niemand wil.

De burger weer in de ogen kijken

Juristen horen in het bestuur de rol in te nemen van adviseur, ze horen niet op de stoel van de bestuurder te zitten. Helaas gooien bestuurders hun verantwoordelijkheid graag over de schutting. Als gezegd wordt dat de overheid de burger bij geschillen weer in de ogen moet kijken, wordt vooral bedoeld: haal de juristen ertussenuit.

Zodra falende uitvoering wederom de kranten haalt, is de kans groot dat er juristen aan het roer zitten. De dominante positie van juristen in het bestuur draagt in hoge mate bij aan de onbestuurbaarheid van het land. Zij hebben in wetgeving en uitvoering een veel te grote broek aan gekregen en moeten terug naar de rol van adviseur. Het juridische primaat moet nodig doorbroken worden.

Lees ook:

Ouders klem tussen twee instanties: nieuwe blokkade in afhandeling toeslagenaffaire

Voor een grote groep gedupeerden in de toeslagenaffaire dreigt opnieuw maandenlange vertraging. Verschillende instanties wijzen naar elkaar, terwijl ouders in noodsituaties terechtkomen.

Juristen bij uitvoeringsorganisaties moeten hun moreel kompas scherper stellen

Juristen bij overheidsorganisaties moeten kritischer kijken naar de beslissingen die ze nemen. De Toeslagenaffaire laat zien dat zij meer oog kunnen houden op de menselijke maat, betogen Gerdo Kuiper en Arnt Mein.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden