Column

Het jaar 1968 getuigt: de wereld laat zich niet zo gemakkelijk veranderen

James Kennedy Beeld Jörgen Caris

Ik kan het me nog nét herinneren, dat jaar 1968. Ik weet nog dat Lyndon Johnson president was en dat de Vietnamoorlog woedde. Het zien van 'hippies' in Los Angeles, waar mijn grootouders helemaal niets van moesten hebben. Het is nu een halve eeuw geleden, maar als wereldburgers zijn we nog steeds niet hersteld van het jaar van de grote ontluistering.

Dat beeld van 1968 zal wel iets te maken hebben met mijn Amerikaanse achtergrond. Washington had in 1968 nog goede hoop dat de Vietnamoorlog gewonnen kon worden en dat de communisten Zuid-Vietnam met rust zouden laten. Het communistische Tet-offensief van 31 januari zou die hoop grotendeels doen vervliegen. Voor de regering van Hanoi was dit offensief in eerste instantie een militaire ramp - tienduizenden communistische soldaten sneuvelden omdat de verdediging sterker was dan verwacht - maar de kracht en het verrassende karakter van de aanval weerspraken het optimisme van de Amerikaanse regering.

Het bleek een omslagpunt voor het Amerikaans publiek, dat het vertrouwen in de oorlog verloor en Johnson geen herverkiezing gunde. Zo begon het jaar 1968. Maar er volgden meer ontluisterende gebeurtenissen. De profeten van een hoopvoller Amerika, Martin Luther King en presidentskandidaat Robert Kennedy, zouden beiden doodgeschoten worden. Grootschalige rellen en chaos bij de Democratische partijconventie in Chicago zouden ertoe bijdragen dat de Republikein Richard Nixon het presidentschap nipt won, waardoor de oorlog in Vietnam nog vier jaar zou worden voortgezet.

In de VS ging het er gewelddadig aan toe, maar het politiek bestel als zodanig wankelde niet. Dat gebeurde wel in andere landen. Mao Zedong ontketende een 'culturele revolutie', waarbij gematigde communistische elites gezuiverd werden. In 1968 was deze omwenteling op een hoogtepunt. Ze kostte dat jaar waarschijnlijk een miljoen levens. Deng Xiaoping, toekomstig leider, werd hardhandig aan de kant gezet en zijn zoon werd na marteling uit het raam gegooid, waarbij hij aan beide benen verlamd raakte. Deze excessen, die nu nog vrijwel onbespreekbaar zijn in China, leidden op den duur tot de verwerping van het Maoïsme en tot de marktgerichte hervormingen van Deng.

Politiek extremisme

In Europa leek een revolutie ook nabij. De opstand van Franse studenten, later gesteund door de vakbondsbeweging, leidde tot een grote crisis binnen de regering van president De Gaulle, die zich geen raad wist met deze luidruchtige rebellie. Uiteindelijk bleek deze linkse 'verbeelding van de macht' - zoals het toen heette - weinig om het lijf te hebben; de vakbonden waren snel gesust en Franse kiezers zorgden voor een rechtse monsterzege in juni 1968.

De 'geest van '68' kon de meerderheid in veel landen niet bekoren en leidde daarom niet tot gewenste veranderingen, maar wel tot politiek extremisme. Het neerschieten van de prominente studentenleider Rudi Dutschke in Berlijn zou tot hevige rellen leiden en de vervreemding ten opzichte van de gevestigde politiek was een paar jaar later reden voor het ontstaan van de Rote Armee Fraction. Italië kende vergelijkbare ontwikkelingen.

In Tsjechoslowakije liep 1968 tragisch af. De 'Praagse Lente' van communistisch hervormer Alexander Dubček zou 'socialisme met een menselijk gezicht' inluiden. Maar hij zette een liberalisering in die niet te stoppen was en Moskou al snel te gortig werd; na zeven maanden hervorming vielen de troepen van het Warschaupact het land binnen. 140 burgers vonden de dood in het verzet, waarna geleidelijk een repressiever regime werd ingevoerd. Ook elders, zoals in Mexico, werden opstanden tegen repressieve regimes met geweld neergeslagen.

'1968' is onmogelijk onder een morele noemer te brengen; de aanvoerders van deze beweging waren zowel helden als schurken, als ambigue actoren. Maar ik denk dat het jaar vooral de begrenzing van mogelijkheden liet zien. De wereld laat zich niet zo gemakkelijk veranderen. Het heeft ons zowel cynischer als realistischer gemaakt, waardoor idealen en utopieën minder mensen konden begeesteren. Dat is de belaste erfenis van 1968, die haar vaandeldragers niet zouden hebben verwacht.

Lees hier meer columns van James Kennedy.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden