Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Het is zorgwekkend dat het parlement aan betekenis verliest

Opinie

Hans Goslinga

Nieuwe afbeelding Hans Goslinga, focuspoint helemaal rechts zetten © Trouw
Column

Van de oppositie heeft het kabinet opvallend weinig te duchten gehad, schreef politiek commentator Oomkes vrijdag bij het opmaken van de balans van het politieke seizoen. Was het zo opvallend?

Zeker niet als je het afmeet aan het klassieke doel van het oppositievoeren, to turn the rascals out. In het Angelsaksische tweepartijenstelsel is dat trouwens een eenduidiger opgave dan in ons meerpartijenbestel. Hier heb je altijd te maken met heterogene coalitiekabinetten en is het zaak van de oppositie de regerende partijen uit elkaar te spelen.

Lees verder na de advertentie

Die oppositie is op haar beurt ook niet homogeen en biedt dus zelf geen alternatief. Zelfs toen het in 1925 de SGP vrij onverhoeds lukte het christelijke kabinet-Colijn ten val te brengen, kwam er een kabinet van gelijke samenstelling terug, zij het met een andere premier (De Geer).

Echt zorgwekkend is dat het parlement aan betekenis verliest

De staatscommissie-Remkes oppert in haar tussenrapport invoering van een 'constructieve motie van wantrouwen'. Deze Scandinavische figuur houdt in dat een kabinet alleen naar huis kan worden gestuurd als een Kamermeerderheid een alternatieve coalitie vormt.

Zo'n politiek verplichtende motie heeft vooral betekenis in een cultuur van minderheidskabinetten. De figuur zou hier in zoverre van belang zijn dat zij een eind kan maken aan de vrijblijvende moties van wantrouwen. Het begint hier al praktijk te worden (bij PVV en SP) zulke moties voorafgaande aan een debat met een regering in te dienen. Dat is cynisme ten top en in de kern een desavouering van ons parlementaire stelsel: alsof praten (parler) alleen zin heeft als een kabinet zijn biezen pakt.

Het geweten kan alleen oordelen

Zet daar eens tegenover de kijk van de rechtsdenker A. M. Donner op de rol van de Kamer als 'het geweten van de regering'. In de kakofonie van het publieke debat is zo'n fijnzinnige visie al gauw boter aan galg gesmeerd, maar ik geef haar kort weer. 'Het geweten, schreef de 'oude Donner', kan niet handelen, maar alleen oordelen. Tegelijk is er niets waar het geweten buiten staat. De regering handelt, maar kan alleen rustig handelen met instemming van haar geweten. Maar dat geweten kan ook zodanig onrust teweegbrengen dat elk kordaat handelen onmogelijk wordt. Natuurlijk is het mogelijk het geweten te overschreeuwen, maar de gevolgen zijn dikwijs onaangenaam'.

De liberaal Hans Wiegel, die ten tijde van het kabinet-Den Uyl het oppositievoeren tot kunst verhief, zei het zo: soms is de koevoet nodig, vaak is het fileermes effectiever. Daar moet je meteen bij zeggen dat Den Uyl regeerde zonder regeerakkoord, dus als je zijn kabinet als een ramp voor het land beschouwde, was het echt een feest voor de oppositie.

Daarmee komt de zorgwekkende kant in beeld van een oppositie waarvan dus niets meer te duchten valt: de regeerakkoorden hebben veel kapotgemaakt aan wat ooit was bedoeld als 'gemeen overleg' tussen kabinet en Kamers. Ons stelsel is in beginsel dualistisch, in de praktijk is het monisme troef geworden. De staatscommissie-Remkes onderkent dat en jongleert voorzichtig met een ideetje van de voormalige journalist Henry Faas: laat de politieke aanvoerder van de grootste partij een kabinet in elkaar zetten.

Remkes zoekt het in een rechtstreeks gekozen formateur, die ofwel een meerderheidskabinet vormt ofwel een minderheidskabinet, met als zekerheidje de eis aan de oppositie dat zij alleen tot wegzenden mag overgaan als zij een kant-en-klaar alternatief biedt.

Geen haalbare kaart

Mijn water zegt me dat dit geen haalbare kaart is. In het elfde uur weegt de machtsfactor het zwaarst en die eist dat het onderlinge wantrouwen in afspraken tot achter de komma voor vier jaar wordt geneutraliseerd. Precies daarom wilde Rutte als aanvoerder van de grootste partij na de verkiezingen vorig jaar niet meteen het voortouw nemen, hoewel dat logisch zou zijn als je een stembusstrijd voert met als inzet het Torentje.

De fragmentatie van het krachtenveld kan evenwel doorzetten, waardoor 'Remkes' toch in beeld komt. De jongste formatie liet al zien hoe moeilijk het is geworden een meerderheidskabinet te vormen. Niet alleen waren er vier partijen nodig, ook kan de oude voorwaarde van een zo groot mogelijke homogeniteit niet meer worden vervuld. Dat zet de waarachtigheid onder extra spanning, zoals de PvdA onder Rutte II heeft ondervonden en vooral D66 in Rutte III ondervindt. De partij kreeg dinsdag in het senaatsdebat over afschaffing van het raadgevend referendum nog een linkse (of inmiddels rechtse?) directe van Jan Nagel: D66 is een regentenpartij geworden.

De echt zorgwekkende tendens is dat het parlement als zelfstandige macht en als politieke arena aan betekenis verliest. Im Westen nichts Neues is, net als een eeuw geleden, slecht nieuws.

Hans Goslinga schrijft elk weekend een beschouwing over de staat van onze politiek en onze democratie. Lees al zijn columns terug in dit dossier.

Lees ook:
Zelfs Femke Halsema ontkomt niet aan een metamorfose

De politicoloog Hans Daalder nam het scherp waar: de eerste daad van een nieuw benoemde burgemeester is het afwerpen van zijn partijpolitieke kleed. Met die demonstratie van onafhankelijkheid laat hij zien loyaal te zijn aan de functie, niet horig aan zijn partij.

Deel dit artikel

Echt zorgwekkend is dat het parlement aan betekenis verliest