ColumnStevo Akkerman

Het is tijd dat de overheid volwassen wordt

De minister-president is een liberaal en dat zullen we weten ook. Nederland is ‘een volwassen democratie met volwassen inwoners’, zei hij in april; zo’n land heeft geen regering nodig die zegt ‘je mot dit en je mot zo’.

Dat ervoer ik toen nog als een geruststellende mededeling. In augustus, op het moment dat het virus weer terrein begon te winnen, hamerde hij erop dat hij geen dictator was, de mensen moesten het zelf doen, we leefden tenslotte niet in een ‘kleuterland’. Daar zat wat in, maar dit was niet langer alleen liberalisme, het begon op afzijdigheid te lijken. De premier: “Stel dus dat Nederland zou beslissen: weet je, laat maar, dat virus, we zien het wel, dan is dat ook een keuze. Wij hebben niet de macht om dat te verbieden.”

Het laatste bolwerk van de overheid die op afstand had willen blijven

En wat zei hij afgelopen vrijdag, toen duidelijk was dat we het niet gingen redden met al onze volwassenheid? “Mijn taak is mensen te vertellen wat de situatie is, en ze moeten vooral niet iets doen omdat ik het zeg. Ik verplicht niemand naar mij te luisteren.” Het eindresultaat, drie dagen later, was een behoorlijke reeks maatregelen, maar ook een advies en niet meer dan dat: namelijk om in de winkels van Amsterdam, Rotterdam en Den Haag een mondkapje te dragen. Al het liberalisme samengebald in dat ene niet verplichte kapje, het laatste bolwerk van een overheid die op afstand had willen blijven.

Misschien moeten we concluderen dat Mark Rutte de volwassenheid van de samenleving heeft overschat. De socioloog Benjamin Barber, bekend om zijn pleidooi voor de burgemeester als belangrijkste machtsfactor, omschreef de moderne burger als een ‘infantiele consument’, dus verre van volwassen. Het is wat denigrerend, ik zou liever zeggen dat het liberalisme een gemankeerd concept van volwassenheid hanteerde, dat van op zichzelf aangewezen zijn. Hoe dan ook, wat Barber bedoelt is dit: de tot consument gemaakte burgers ontkomen er niet aan te infantiliseren. Ze willen alles snel, lekker en gemakkelijk.

Consumenten moeten weer burger worden

In een stuk in de Volkskrant trok psycholoog Lammert Waslander deze gedachtengang door naar de crisis van onze dagen. Niet langer is alles altijd onmiddellijk te koop. “Met toenemende coronabesmettingen moeten deze consumenten weer burgers worden die behoeften kunnen uitstellen en rekening kunnen houden met anderen. Dat is voor velen een te grote overgang waartegen men in het geweer komt.” Ja, dat zien we gebeuren, al zijn er ook velen voor wie dit niet geldt. En we mogen niet vergeten dat het de overheid zelf was die de burger in de rol van consument duwde, niet voor niets deed het woord ‘klant’ zijn intrede bij allerlei overheidsinstanties, tot de Belastingdienst aan toe.

Je hoort het terug in de woordkeuze van Rutte: zegt u het maar, het is uw keuze. Het gaat hem altijd om de ‘eigen verantwoordelijkheid van de mensen’. Dat is niet onjuist, geen mooiere motivatie dan intrinsieke motivatie, maar het is ook eenzijdig. Na jaren van zelfredzaamheid, privatisering, deregulering, uitbesteding en andere vormen van regeringskramp, is het tijd voor een volwassen overheid.

Drie keer per week schrijft Stevo Akkerman een column waarin hij de ‘keiharde nuance’ en het ‘onverbiddelijke enerzijds-anderzijds’ preekt. Lees ze hier terug. Abonneer je op zijn column in onze mobiele app en lees hem als eerste.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden