null

OpinieRechtsstaat

Het is nog maar de vraag of het Europese recht boven de nationale gaat in de Poolse kwestie

Dat Europees recht in de EU vóór nationale grondrechten gaat, is nog maar de vraag, stelt Gerrit Dijkstra, verbonden aan het Instituut Bestuurskunde Universiteit Leiden, naar aanleiding van de recente botsing tussen Polen en de Europese Commissie.

De recente uitspraak van het Poolse Constitutionele Hof dat de Poolse grondwet boven het Europese recht gaat, is hard gevallen in Brussel, waar al grote zorgen zijn over de Poolse rechtsstaat. Polen morrelt hiermee aan de basisprincipes van de Europese Unie, klinkt het. Maar de Poolse situatie is niet uniek.

Het Duitse Constitutionele Hof stelt zich ook al vele decennia op het standpunt dat de Duitse grondwet boven het Europese recht gaat en dat het aan datzelfde Duitse hof is om een bindend oordeel te geven over de vraag of Europese verdragen en wetgeving al dan niet in strijd zijn met de Duitse grondwet.

Duitse Hof houdt ‘Europa’ scherp

Het Duitse Hof kan gezien de Duitse grondwet van 1949 niet anders. En essentieel is dat de Duitse grondwet op belangrijke punten niet aangepast kan worden. Maar het Duitse Hof volgt een vrij pragmatische benadering en conformeert zich veelal inhoudelijk aan de oordelen van het Europese Hof van Justitie, zij het met een aantal kritische kanttekeningen. Het Duitse Hof houdt ‘Europa’ daarmee scherp.

In Nederland doet een dergelijk probleem zich niet voor. In onze Grondwet staat dat voor burgers bindende bepalingen van het internationale recht (waaronder het Europese recht) boven ons nationale recht gaan. En bovendien, Nederland kent zelfs geen constitutioneel hof.

Het Europese Hof in Luxemburg stelt zich al sinds de jaren zestig van de vorige eeuw op het standpunt dat het Europese recht boven het recht van de lidstaten gaat en dat zij uiteindelijk een bindende interpretatie geven van het Europese recht.

Helemaal duidelijk volgt dit niet uit de letterlijke tekst van de oorspronkelijke en latere aangepaste Europese oprichtingsverdragen. Hoogleraar Luuk van Middelaar spreekt in zijn toonaangevende dissertatie zelfs van een soort juridische ‘coup’ van het Europese Hof.

Motor achter integratie

Duidelijk is dat voor de integratie van de EU dit standpunt van het Hof essentieel is. Niet voor niets wordt de Europese rechtspraak vaak aangeduid als de belangrijkste motor achter de Europese integratie. De grondleggers van de EU hadden dat wellicht niet zo bedoeld, maar wellicht wel gehoopt.

Maar in sommige lidstaten, waaronder Polen en Duitsland, volgen de eigen constitutionele hoven (op basis van eigen grondwetten) een daarmee strijdige lijn. De Europese Commissie wil Polen flink aanpakken en voor het Europese Hof dagen, onder meer omdat de lidstaat de Europese rechtspraak negeert. Het opleggen van forse boetes en korten van de (enorme) subsidies is aan de orde. Volkomen terecht, de huidige Poolse regering blijkt niet zoveel op te hebben met de rechtsstaat.

Het probleem voor de Commissie is welke argumenten hiervoor aangedragen kunnen worden. Het bestrijden van het principiële punt dat het Poolse Hof niet erkent dat het oordeel van het Europese Hof uiteindelijk doorslaggevend is, komt niet geloofwaardig over. Immers dan zou Brussel ook procedures moeten starten tegen Duitsland. En dat ligt absoluut niet voor de hand.

Ook inhoudelijke kritiek op het Poolse Constitutionele Hof snijdt weinig hout. Immers een lidstaat als Nederland heeft niet eens een constitutioneel hof en wordt daarvoor ook niet op de vingers getikt.

Rechtsstaat in het geding

Welk argument de Europese Commissie ook aandraagt om Polen aan te pakken, er zijn altijd wel min of meer vergelijkbare situaties in lidstaten die niet worden aangepakt. Maar terwijl de rechtsstaat niet echt in het geding is in Duitsland en Nederland, geldt dat wel in Polen (en Hongarije).

Het wordt echter enorm lastig Polen daarvoor te straffen. De grote woorden van de Europese Commissie zijn terecht. Maar ook Polen heeft het recht zich in een eventuele procedure voor het Europese Hof te verweren. En ja, de Poolse argumenten liggen voor de hand, en zijn wellicht overtuigend. De Europese Commissie krijgt hier nog een zware dobber aan.

Lees ook:

Het dossier tegen Polen en Hongarije is wéér dikker geworden

De Europese Commissie heeft het tweede jaarlijkse verslag over de staat van de rechtsstaat van de EU uitgebracht. Over Polen en Hongarije is de Commissie wederom streng.

Polen zegt Europese Hof de wacht aan, en daarmee de Europese Unie

De nationalistische Poolse regering omarmt de uitspraak van de Poolse rechter die stelt dat uitspraken van het Europese Hof niet bindend zijn.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden