Column

Het idee van collectieve feestdagen lijkt achterhaald

Ger Groot nieuwe foto Beeld Trouw

Moeten we nog wel met zijn allen Kerst vieren?, vraagt columnist Ger Groot zich af.

‘Atheist can celebrate any day of the year,’ schrijft iemand op Twitter. ‘Atheïsten kunnen elke dag van het jaar vieren. Ze worden niet beperkt. Elke dag kan een speciale dag zijn.’ Kennelijk is dat de kerstboodschap van de schrijver die zichzelf identificeert als professor aan de Universiteit van de Staat Californië. Waarin hij hoogleraar is, staat er niet bij.

Veel maakt dat niet uit. Zijn idee is populair genoeg. Als er iets speciaals te vieren valt, dan is dat eerst en vooral een kwestie van het menselijk hart. Geloof ik in vrede, dan huist dat geloof in mijn boezem, mijn inslag en mijn attitude. Niet in uitwendige tekenen, of dat nu een kerstboom of een vredesvlag is. En al helemaal niet in het feit dat we op één bepaald moment besluiten dat geloof allemaal gelijktijdig te belijden.

Zo atheïstisch als die gedachte zichzelf in de tweet noemt, zo neoliberaal is ze ook. Er bestaat maar één werkelijkheid, zegt dit principe, en die is individueel. Er zit niets collectiefs in, behalve misschien het feit dat een hoop andere mensen die óók omarmen, maar wel elk voor zich. Dít is waar het hart voor staat en het kan niet anders – wát de instituties, de traditie, de dominante cultuur of de publieke opinie daar ook van vinden mogen.

Innerlijk

Meer nog dan (neo)-liberaal is het een protestantse gedachte, al zal de atheïstische professor uit Californië daar misschien van opkijken. Wat telt is het innerlijk, heeft dat van begin af aan gezegd. Alleen daardoor wordt de mens zalig, op zijn unieke eigen wijze.

Dat heeft de mensheid veel vrijheid en soms ook veel heldendom gebracht. Modern zouden we zonder die gedachte nooit geworden zijn. Zo modern dat zelfs de idee van collectieve feestdagen achterhaald lijkt. Waarom nog Kerstmis en Pasen vieren in een wereld die hoogstens bijeengehouden wordt door het denkbeeld dat íedere geloofsovertuiging verbrokkeld ligt over miljoenen individuen. En dat de viering daarvan net zo verstrooid is over even zovele mogelijke momenten: ‘Elke dag kan een speciale dag zijn.’

Toch verzet de cultuur zich daar heftig tegen. Ook wie niet beter wist zou op Eerste Kerstdag direct constateren: het is stil op straat, kennelijk is dit voor iedereen een bijzondere dag. Onverwacht klampt de moderniteit zich vast aan een pre-modern katholiek verleden, waarin het hart niet afwezig was maar wel wist dat het buiten de sfeer van het zuivere bewustzijn houvast nodig had in een fysieke realiteit: ankerplekken van plaats, tijd en gemeenschappelijkheid. Op haar eentje houdt de ziel het moeilijk vol.

Speciaal

Daarom zijn er dagen die anders zijn dan andere dagen – om, als ik het wel heb, de joodse paasformule te citeren die in menige christelijke viering grif wordt aangehaald. Als alle dagen ‘speciaal’ kunnen zijn, dan is geen enkele het. Althans niet écht, over de beslissingsmacht van het individuele gemoed heen waarmee het zichzelf stiekem een sigaar uit eigen doos geeft. Speciaal is eigenlijk alleen mijn eigen beslissing, waarvan alles afhangt.

Kennelijk zit dat narcisme het moderne gemoed niet helemaal lekker. Wil de wereld werkelijk betekenis hebben, dan moet er iets méér zijn dan die wispelturige autonomie. Iets hards en onverzettelijks, dat (zoals mijn professor terecht zegt) beperkingen oplegt maar daarin wel laat zien écht en werkelijk te zijn. Iets dat méér is dan een naar believen bepaalbare datum, willekeurig gekozen symbool of plek.

Daarom zijn er data die we ‘heilig’ of desnoods ‘bijzonder’ noemen. De gemeenschap herdenkt daarop haar ankerpunten en zegt ‘wij’. Gelovigen zullen daar een goddelijke transcendentie mee verbinden, ongelovigen iets immanents dat niettemin het individu overstijgt. Voor wat er gebeurt zijn die verschillen tamelijk bijkomstig.

Geen overeenstemming

Daarom valt kerstmis op één specifieke datum, en is die van Pasen gebonden aan een strikte berekening. Zoals ook Bevrijdingsdag is vastgeklonken aan de vijfde mei die, los van de historische wortels ervan, ‘ bevrijding’ is gaan betekenen, ook al zijn wij alle andere 364 dagen van het jaar net zo vrij.

Over wat er met kerstmis precies gevierd wordt bestaat al lang geen overeenstemming meer. Vrede, Christus’ geboorte, familiemaaltijd, consumptiefeest? Van alles een beetje, denk ik, met wisselende accenten. Heel veel anders is het nooit geweest. Komst van de Vredesvorst, jawel, maar niet zonder een bijzondere maaltijd met familie en vrienden. Daar is nogal eens schamper over gedaan. Een ‘vreetfeest’ heette het, een hoogtepunt voor de commercie. Sommige van mijn vrienden aten in mijn studententijd uit protest alleen een karige rijstmaaltijd uit solidariteit met Vietnam.

Je ziet er hetzelfde puritanisme in terug als in het atheïstisch individualisme van mijn Californische professor. Want wat is vrede anders dan rond een bijzondere maaltijd bijeen komen met familie en vrienden? Een fysieke gebeurtenis dus, waarin het ideaal heel even iets méér is dan alleen een idee – ook al weten we heel goed dat de familie elkaar morgen weer in de haren vliegt en er bommen vallen op Hanoi of waar ook.

Als een gedachte niet werkelijk en tastbaar kan of zelfs mag worden, bestaat ze niet – of geef ik er althans geen stuiver voor. We leven niet alleen in ons denken, of in een abstracte algemeenheid of in ons geloof, maar op deze bijzondere dag rond déze tafel die het bestaan letterlijk lekker maakt. Dát is echt: kijk maar, voel maar, proef maar. Alles wat alleen een idee of ideaal mag zijn, vervluchtigt daarbij. Dus geniet ervan. Morgen leven we weer in de banaliteit van ‘elke dag van het jaar’.

Lees hier alle columns van Ger Groot.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden