ColumnNelleke Noordervliet

Het gevaar komt van twee kanten: links én rechts

Op de website van het Amerikaanse tijdschrift Harper’s Bazaar schreven 150 intellectuelen en kunstenaars van alle kleuren en soorten en maten eerder deze maand een open brief waarin ze pleitten voor een tolerant en open debat over de cruciale thema’s van onze tijd. Ze constateren zowel op links als op rechts een gevaarlijke atmosfeer van beperking, bedreiging en uitsluiting.

Onmiddellijk trokken de twittertroepen ten strijde om de ondertekenaars langs de morele meetlat te leggen en dus te doen waartegen de schrijvers nu juist protesteerden. Sommige ondertekenaars trokken zich geïntimideerd terug. In Nederland verscheen ruim een week later een open brief ondertekend door zo’n 90 sympathisanten waarin werd geprotesteerd tegen de afrekencultuur en aangedrongen op een open debat met name over racisme. Beide brieven willen de vrijheid van meningsuiting waarborgen.

De Amerikaanse brief maakt zich vooral zorgen over de gevolgen voor de bestaanszekerheid: mensen worden ontslagen of weggepest als ze niet 100 procent de opinie van de ‘baas’ ondersteunen. Die brief zou ik zonder aarzeling hebben ondertekend. De Nederlandse brief niet. De Amerikaanse brief verschijnt in een gepolariseerde samenleving en neemt daarin expliciet een middenpositie in, liever gezegd: men probeert de politiek en dus de strijd om de macht buiten de deur te houden.

Politieke achtergrond

De Nederlandse brief heeft veel meer een politieke achtergrond, en is dus een zet in de strijd om de macht. De Dagelijkse Standaard, een rechts blog, zegt het zo: “Met name rechtse twitteraars hebben duidelijk gemaakt dat ze de open brief steunen en getekend hebben. Maar, jawel!, er zijn ook een paar linkse twitteraars die datzelfde gedaan hebben. Verrassend, maar blijkbaar is niet iedereen op links uitgesproken fascistisch.” (Ik vind het altijd weer verbijsterend dat ‘links’ fascisme wordt verweten nota bene door ‘rechts’.)

Het links-populisme kent de slachtoffermantra’s van ‘woke’ zijn, bewustzijn hebben van onrecht, en het verwijt dat de dominante groep zich delen van minderheidsculturen toe-eigent. Als het rechts-populisme daarop reageert met superioriteitsmantra’s van nationale trots, en andersom, treedt een heilloos spiegeleffect op. Extremen confisqueren het debat. De opinies die niet volledig het strikte program van de politieke ideologie onderschrijven maar twijfelen en vragen stellen, worden verwijderd en verdacht gemaakt.

Het lijkt op het patroon van revoluties. Activisten nemen de leiding in een groepering die de zittende macht, de heersende mening uitdaagt. Zo was binnen luttele jaren na het begin van de Franse Revolutie de brede opstandige beweging van burgers versmald tot een totalitair, dictatoriaal en moorddadig bewind. In de jaren zestig van de twintigste eeuw liet een omvangrijke nieuwe generatie zich cultureel en politiek horen. De eis van persoonlijke vrijheid werd aanvankelijk gecombineerd met het rode boekje van Mao. Die revolutie liep in de jaren zeventig vast in ondoordringbare bureaucratische structuren.

Twee revoltes

Nu zien we hoe twee revoltes, die van rechts en die van links, de zittende macht van de liberale democratie naar het leven staan. Dat wijst op zwakte van het heersende paradigma. Het is eerder gezien. Alle vergelijkingen gaan mank, maar in de Weimarrepubliek kwam het gevaar ook van twee kanten: de linkse knokploegen en de rechtse knokploegen. Het was lang onzeker wie ging winnen, totdat de nazi’s bij de Rijksdagverkiezingen in 1933 43,9 procent van de stemmen haalden. Het midden had geen verweer. Het democratische experiment was zwak.

In de VS worden mensen zoals de ondertekenaars van de open brief en andere publicisten die weigeren zich over te leveren aan een nieuwe orthodoxie ‘centristen’ genoemd. Dat zou ik niet willen gelijkstellen met ons politieke midden. Het is eerder de gedachte van de Freischwebende Intelligenz van Karl Mannheim: de vrijheid van meningsuiting wordt het beste gewaarborgd en de waarheid wordt het beste gediend door iedere vorm van groepsdenken of van politieke ideologie uit de weg te gaan. Dat zouden de verdedigers van dat grondrecht zich aan moeten trekken.

Nelleke Noordervliet (Rotterdam, 1945) schreef meerdere romans, novelles en theaterstukken. In 2018 won ze de Constantijn Huygens-prijs voor haar gehele oeuvre. In haar column in Trouw bespiegelt ze tweewekelijks op de actualiteit. Lees ze hier terug.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden