null

OpinieGenocide

Het gesprek over Srebrenica is nu aan ons

Beeld Trouw

Erkenning van leed en gerechtigheid houden niet op na een juridisch proces, schrijven Niké Wentholt en Marrit Woudwijk, onderzoekers aan de Universiteit voor Humanistiek. Zeker niet als het over Srebrenica gaat.

De nabestaanden van de genocide in Srebrenica kregen onlangs twee keer belangrijk nieuws uit Den Haag. Eerst maakte de commissie-Wortmann namens Defensie bekend dat nabestaanden van Srebrenica-slachtoffers zich kunnen melden voor een schadevergoeding. Daarnaast veroordeelde het Joegoslavië-tribunaal in hoger beroep de Servisch-Bosnische generaal Ratko Mladic tot levenslang voor zijn schuld aan genocide.

Deze twee juridische processen dienen een verschillend doel. De schadevergoedingsregeling poogt het leed van slachtoffers, of hun nabestaanden, te ‘repareren’, terwijl de uitspraak tegen Mladic de dader bestraft. Beide ontwikkelingen onderstrepen – bijna 26 jaar na dato – de continue noodzaak van transitional justice: de zoektocht naar gerechtigheid en erkenning van een gewelddadig verleden. Deze samenkomst legt echter ook iets pijnlijks bloot: de juridische weg laat veel leed en een groot deel van de slachtoffers onbenoemd.

Voor 10 procent aansprakelijk

De schadevergoeding volgt op een uitspraak van de Hoge Raad uit 2019. De Nederlandse staat werd in hoger beroep voor 10 procent, eerder nog 30 procent, aansprakelijk gesteld voor de dood van 350 Bosnische moslims die op de Nederlandse compound verbleven. Hiermee werd Defensie verplicht de ‘Moeders van Srebrenica’ van deze 350 mannen en jongens een schadevergoeding te betalen, maar niet de nabestaanden van Bosnische moslims die aan de andere kant van het hek stonden. Hoewel in veel opzichten een juridische doorbraak, wekt de uitspraak ook verbazing. Niet alleen het percentagespel, ook het ontbreken van de andere bijna achtduizend vermoorde Bosnische moslims in de ­uitspraak werkt vervreemdend. De juridische logica is wellicht juist, maar vinden de nabestaanden hier echt gerechtigheid en erkenning?

Wellicht beantwoordt de andere beslissing uit Den Haag deze vraag met een volmondig ‘ja’: de grote dader van de genocide, Mladic, verdwijnt voor de rest van zijn leven achter de tralies. Maar de uitspraak van het Joegoslavië-tribunaal was ook pijnlijk voor veel Bosniërs. Mladic is wederom niet schuldig bevonden aan genocide in andere plaatsen, waaronder Prijedor en Sanski Most. De Bosnische moslims die hier werden vermoord, waren geen ‘substantieel’ deel van hun bevolkingsgroep, zo luidt het juridische verhaal. De internationale genocidedefinitie ­behelst de intentie om een bepaalde bevolkingsgroep, ‘geheel of gedeeltelijk’, te vernietigen. De moordpartij in Srebrenica voldeed hier blijkbaar wel aan, die op andere plekken in Bosnië niet. Maar genocide is per definitie systematisch. Het vindt niet plaats in één gemeente. Het kan niet gelden voor slechts 350 van de meer dan 8000 slachtoffers. De uitkomst van deze juridische processen is dus beperkt. Echte transitional justice vraagt daarom ook om herdenkingen, compensaties, excuses en monumenten.

Het begin van een breder en dieper proces

Gelukkig kunnen we deze rechtszaken wel degelijk aangrijpen om dit bredere en diepere proces te starten. Rechtszaken kaarten ook maatschappelijke problemen aan. Zeker wanneer burgers het initiatief tot procederen nemen, zoals in de Srebrenica-zaak, wordt pijnlijk duidelijk welke verantwoordelijkheden níet worden genomen voor leed waarbij Nederland betrokken was.

De afgelopen jaren zien we meer van dit soort civiele rechtszaken. De uitkomst van de zaak over Nederlandse massa-executies in Indonesië, maar ook de zaken rondom burgerslachtoffers in Afghanistan (Chora) en Irak (Hawija) stellen de vraag hoe Nederlandse politieke en militaire verantwoordelijkheid zich verhoudt tot burgers buiten onze landgrenzen. Die vraag wordt aan de rechter gesteld, maar ook aan de samenleving.

Ook voor Srebrenica blijft dit maatschappelijke gesprek over gerechtigheid en erkenning relevant. Het goede nieuws is dat we hiervoor niet opnieuw een taai en langdurig juridisch proces nodig hebben. De genocide van Srebrenica en al haar slachtoffers moet onderdeel worden van ons historische en politieke bewustzijn. Hiermee kunnen we vandaag nog beginnen.

Lees ook:

Mladic ook in hoger beroep veroordeeld tot levenslang

De Bosnisch-Servische ex-generaal Ratko Mladic is ook in hoger beroep tot levenslang veroordeeld wegens genocide en andere oorlogsmisdaden.

Levenslang lijkt zeker voor Ratko Mladic, maar voor hoeveel keer genocide?

Ratko Mladic hoort dinsdag of hij definitief voor de rest van zijn leven de cel in moet. De aanklagers willen dat de rechters hem niet alleen veroordelen voor volkerenmoord in Srebrenica, maar ook in andere Bosnische steden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden