null Beeld

ColumnHans Goslinga

Het einde van de christelijke invloed is ineens nabij

Hans Goslinga

Voldoet ons coalitiebestel nog nu de kabinetsformatie na bijna een half jaar in het slop is geraakt? De neiging is sterk hierop ‘nee’ te antwoorden, nu het kennelijk niet meer lukt een meerderheidskabinet te vormen. Maar nog is Holland niet verloren.

Een minderheidskabinet is een reële mogelijkheid, hoewel het nog altijd wordt beschouwd als ‘noodgreep’ en ‘niet volwaardig’, zoals de staatscommissie-Remkes in 2018 vaststelde. Ten onrechte, voegde ze daaraan toe. Feitelijk opereerden de laatste twee kabinetten-Rutte al als minderheidskabinet, omdat zij niet over een meerderheid in de Eerste Kamer beschikten.

Wat ruimer gezien regeert al een kleine tien jaar het midden van de Nederlandse politiek, zij het dat niet alle zes de middenpartijen van een kabinet deel uitmaakten. Des te ongerijmder dat het niet lukt uit deze partijen een nieuw kabinet te vormen. Laten we dat even toeschrijven aan het belang van beeldvorming, niet aan grote inhoudelijke verschillen. Je wilt wel met anderen samenwerken, maar niet met elkaar gezien worden.

De waanzin van enkelen ten koste van velen

Alexander Pope, een Engelse satiricus en dichter uit de 18de eeuw, noemde partijen ‘de waanzin van velen ten bate van enkelen’. Je zou deze wisecrack nu kunnen omdraaien: de waanzin van enkelen ten koste van velen. Niet als uiting van cynisme, maar van de bezorgdheid waarvan ook scheidend informateur Hamer blijk gaf.

Het lijkt erop dat onze leidende politici in een eigen bubbel ronddolen, op zichzelf en de wanen van hun strategische wijsneuzen teruggeworpen, losgezongen van de kiezers, de koning, van wiens toeziend oog nog enige dwang uitging, en zelfs van de wijze woorden van een voormalige onderkoning. Als het anders is, horen we dat niet.

De staatscommissie-Remkes noemde ons honderdjarige coalitiebestel nog ‘behoorlijk succesvol’, maar zij zag wel de zwakke plekken, zoals de kabinetsformatie. Zij beschreef het proces van machtsvorming als een black box, ondoorzichtig en ongewis in zijn uitkomst. Formeel is er de publieke verantwoording achteraf door de formateur, maar dat is een wassen neus. Van de Kamervoorzitter zou meer druk mogen worden verlangd, nu de Kamer de regie heeft en niet, zoals de sterke schijn is, de voorzitter van de grootste fractie, tevens premier.

Nog een wisecrack uit de Angelsaksische politieke geschiedenis. Dean Acheson, de Amerikaanse minister van buitenlandse zaken onder president Truman, zei: ‘De essentie van democratie is het geloof in gewone mensen’. Kan het de politici nog wat schelen of die gewone mensen nog een verband zien tussen hun stem op 17 maart en hun schimmenspel?

De poldergeest is niet zomaar verdwenen

Ons coalitiebestel werkt in veel opzichten beter dan de tweepartijenstelsels in de Angelsaksische landen. Het nodigt partijen uit tot samenwerking en heeft integrerend gewerkt, in de zin dat socialisten en confessionelen democraten zijn geworden. Niet de meerderheid staat voorop, zoals in Amerika sinds de populist Andrew Jackson in de vroege 19de eeuw dat gegeven tot maat der dingen maakte, maar het oog voor een zekere harmonie en politieke minderheden. Al was het maar uit verlicht eigenbelang: een partij in de oppositie kan morgen weer coalitiepartner zijn.

Ter relativering van de huidige impasse kun je dus zeggen dat het land niet aanstonds onregeerbaar wordt. De poldergeest, die ook een vrucht is van honderd jaar samenwerken in de politiek, is niet zomaar verdwenen. Het constructieve midden blijft, de bereidheid pragmatisch zaken te doen ook – Rutte rekent daar misschien iets te vanzelfsprekend op.

Maar het politieke drama in de goede zin kwijnt weg en daarmee het gevoel van urgentie en een zekere opwinding die energie losmaakt om de grote kwesties en de ernstige tekortkomingen in onze rechtsstaat aan te pakken. De impasse werkt politieke lusteloosheid in de hand, die niet het noodzakelijke tegenwicht biedt aan de hyperbolen en banvloeken van de populisten en tinnegieters rechts van de VVD. Het ontbreken van elan en richting is fnuikend voor het democratische ethos.

Een kabinet van VVD en D66 is uit een oogpunt van evenwicht het meest aannemelijk

In de huidige constellatie kan een minderheidskabinet misschien wel gunstig uitpakken. Het kan wat vrijer opereren, meer dynamisch en naar buiten gericht, minder gehinderd door de reflex van regeerders alles onder controle te willen houden.

Een kabinet van VVD en D66 is uit een oogpunt van evenwicht het meest aannemelijk. Daarop is met de aanzet tot een regeerakkoord al een voorschot genomen en het CDA verkeert in een diepe crisis.

Het politieke addertje onder het gras is dat met deze liberale combinatie de weg open komt te liggen voor leuke dingen voor seculiere mensen, zoals beperking van de onderwijsvrijheid en hervormingen in de medisch-ethische sfeer. Het einde van de christelijke invloed in de Nederlandse politiek nadert ineens heel snel.

Hans Goslinga schrijft elk weekend een beschouwing over de staat van onze politiek en onze democratie. Lees ze hier terug.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden